न्यायालयाः न्यायालयाः तथा नियंत्रकाः
सर्वोच्चन्यायालयेन स्पष्टीकृतं यत्, सूचना अनुपस्थितं सत्सु अपि मध्यस्थतायां हस्ताक्षररहितान् योजयति इति।
अयं भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य निर्णयः अस्ति (2025 तमस्य वर्षस्य सिविल् अपील् सङ्ख्या 5297) यः मध्यस्थता-कार्यधारासु हस्ताक्षरं कानि पक्षाणि योजयितुं विधि-आवश्यकतां स्पष्टयति।
नागरिकानां व्यवसायानां च कृते एतत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति, यतः तत् निर्धारयति यत् मध्यस्थतायां पक्षः उत्तरदायी भवितुम् अर्हति वा, यदि प्रारम्भिकसूच्यां वा न्यायालयस्य आवेदनपत्रे वा तेषां नाम विशेषतया न दत्तम् आसीत्, तस्य स्थाने अन्तर्निहित-अनुबन्धेन सह तेषां सम्बन्धस्य आधारेण।
कः चिन्तितः अस्ति? अयं निर्णयः अडव्य-प्राजॆक्ट्स्-प्रैवेट्-लिमिटेड् (अपीलीय), मैसर्स् विशाल्-स्ट्रक्चरल्स्-प्रैवेट्-लिमिटेड् (प्रत्यर्थी-सङ्ख्या 1), विशाल्-मकर-ऊर्जा-सेवा-एल्. एल्. पि. (प्रत्यर्थी-सङ्ख्या 2), श्री. किशोर-कृष्णमूर्ति (प्रत्यर्थी-सङ्ख्या 3) इत्येतैः सम्बद्धः अस्ति। मध्यस्थता-समाधान-अधिनियमः, 1996 इत्यस्य अन्तर्गतं मध्यस्थतायां संलग्नानां पक्षाणां कृते वर्तमाने विधि-सिद्धान्तान् स्थापितं करोति।
पत्रं किं वदति?
- सर्वोच्चन्यायालयेन उच्चन्यायालयस्य मध्यस्थ-न्यायाधिकरणस्य च निर्णयान् निराकृत्वा अपीलं स्वीकृतम्।
- न्यायालयः अवदत् यत् व्यक्तेः उपरि मध्यस्थतायाः आह्वानार्थं धारा-21 इत्यस्य सूचना न प्रदत्ता मध्यस्थ-कार्यवाहिन्यां तेषां प्रेरणं (पक्षकाररूपेण संयोजनं) न बाधयति इति।
- न्यायालयः स्पष्टीकृतवान् यत् धारा 11 आवेदनस्य उद्देश्यं केवलं मध्यस्थ-न्यायाधिकरणस्य गठनम् एव अस्ति, अपि च न्यायाधिकरणस्य अधिकारक्षेत्रस्य वा संदर्भ-शर्तानां वा परिधिः न परिमिता अस्ति इति।
- न्यायालयेन निर्णयः दत्तः यत् व्यक्तेः उपरि मध्यस्थ-न्यायाधिकरणस्य अधिकारक्षेत्रस्य स्रोतः मध्यस्थता-करारस्य प्रति तेषां सहमतिः अस्ति, न तु सूचना अथवा नियुक्तेः प्रक्रियात्मक-सोपानानि।
- अधिनियमस्य धारा 16 इत्यस्य अन्तर्गतं समुचितं अन्वेषणं भवति यत् सः व्यक्तिः मध्यस्थता-करारस्य पक्षकारः अस्ति वा इति।
- न्यायालयेन ज्ञातम् यत् अपीलीयस्य उत्तरदातृणां च मध्ये मध्यस्थता-सन्धिः अस्ति, येन ते व्यवहारे प्रेरिताः भवितुं शक्नुवन्ति इति।
अपि च दस्तावेजे।
- विवादस्य उत्पत्तिः 2012 तमवर्षस्य सीमित-दायित्व-सहभागितायाः (एल्. एल्. पि.) करारात्, तदनन्तरं अस्साम्-राज्ये तैल-वातक-परियोजनायाः (ऐ. टि. एफ्. परियोजना) करारात् च अभवत्।
- अपीलीयः परियोजनायां 1 कोटिरूप्यकाणां निवेशं कृतवान्, अनन्तरं लेखा-समन्वयार्थं 7.31 कोटिरूप्यकाणां च याचनाम् अकरोत्।
- प्रारम्भिक-धारा-21 सूचना केवलं प्रत्यर्थी-सङ्ख्या 1 इत्यस्मै एव प्रदीयत, तथा च मध्यस्थस्य नियुक्त्यर्थं धारा-11 आवेदनस्य नाम अपि केवलं प्रत्यर्थी-सङ्ख्या-1 इति आसीत्।
- उत्तरदाता नं. 3, एल्. एल्. पी. इत्यस्य मुख्यकार्यकारी अधिकारी, उत्तरदाता नं. 1 इत्यस्य निर्देशकः च आसीत्, परन्तु एल्. एल्. पी. करारस्य हस्ताक्षरकर्ता नासीत्।
- मध्यस्थ-न्यायाधिकरणेन उच्चन्यायालयेन च पूर्वं अभिनिर्दिष्टम् आसीत् यत् प्रत्यर्थिनः सङ्ख्या 2 तथा 3 च मध्यस्थतायाः पक्षकाराः भवितुं न शक्नुवन्ति यतः ते प्रारम्भिक-सूचना न दत्तवन्तः अथवा नियुक्ति-आवेदनपत्रे समाविष्टाः न आसन् इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
प्रेस् द्वारा प्रकाशितानि सर्वकारीय-पत्राणि
सर्वकारीय-दस्तावेजः रेफ. कैफे00ए16333517
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।