न्यायालयाः न्यायालयाः तथा नियंत्रकाः
दिल्ली-उच्चन्यायालयः-भारते श्रमिकानां'न्यूनतमं वेतनं, न्यूनतमं ध्यानम्'
एतत् दिल्ली-उच्चन्यायालयस्य आपराधिक-अपीले (CRL.A) निर्णयः अस्ति।
229/2005) भारतीय-दण्ड-संहितायाः धारा 307 इत्यस्य अन्तर्गतं हत्या-प्रयासस्य कृते अपीलकर्तुः दोषसिद्धेः विषये। नागरिकानां कृते एतत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति यतः एतत् हत्या-प्रयास-प्रकरणेषु'उद्देश्यं'निर्णेतुं विधिमानान् स्पष्टयति, तथा च शारीरिक-श्रमिकाणां सामाजिक-उपेक्षायाः विषये न्यायिक-निरीक्षणानि च समावेशयति।
कः चिन्तितः अस्ति? अयं निर्णयः अपीलीयस्य (वीर् पाल्), राज्यस्य (प्रतिवादी), पीडितस्य (राजिन्दर्कुमार्), सामान्यजनानाम् च विषये धारा 307 आई. पी. सी. इत्यस्य वैधानिकव्याख्यायाः, समाजे श्रमिकाणां स्थित्याः च विषये चिन्तयति।
पत्रं किं वदति?
- न्यायमूर्तिः विमल् कुमार् यादवस्य अध्यक्षतायां दिल्ली-उच्चन्यायालयः 2026 सेप्टेम्बर् 18 दिनाङ्के निर्णयम् अददात्।
- अस्मिन् प्रकरणे 17.03.2002 इत्यत्र एकम् घटना अन्तर्भवति यत्र अपीलीयः पीडितं'रापी'इत्यनेन (मोचकस्य कटिंग्-वाद्यम्) आक्रमयत्, येन मुखतः/गालात् छातीपर्यन्तं व्रणः अभवन्।
- विचारणन्यायालयेन पूर्वमेव अपीलकर्तुं आई. पी. सी. इत्यस्य धारा 307 (हत्याप्रयत्नं) इत्यस्य अन्तर्गतं दोषिणं कृत्वा 5 वर्षाणि कठोरं काराबासं, 1,000 रूप्यकाणि जरिमाना च विधितम् आसीत्।
- अपीलीयः तर्कं कृतवान् यत् एतत् कृत्यं पूर्व-ध्यानं वा वधस्य उद्देश्यं वा विना क्षणमात्रस्य प्रतिक्रिया आसीत्, यत् आरोपं आई. पी. सी. इत्यस्य धारा 326 (स्वेच्छया आघातं जनयति) इति न्यूनीकर्तुं सूचयति।
- न्यायालयेन सर्वोच्चन्यायालयस्य उदाहरणानि (हरि सिङ्घ् बनाम सुखबीर सिङ्घ्, मध्यप्रदेशराज्यं बनाम सलीम्, सुरिन्दर् सिङ्घ् बनाम राज्यम्, तथा अमित् राणा बनाम हरियाणाराज्यम्) उद्धृत्य, ऐ. पि. सि. इत्यस्य 307 धारा इत्यस्य अन्तर्गतं दण्डादेशः अभियुक्तस्य इच्छायाः अथवा ज्ञानस्य उपरि अवलम्बते इति स्थापितं, न तु आघातस्य तीव्रतायाः अथवा विशिष्टस्य उद्देश्यस्य उपस्थितेः विषये।
- न्यायालयः अवदत् यत् उद्देशः एकः अमूर्तकल्पना अस्ति या शस्त्रस्य स्वरूपात्, शरीरस्य भागस्य लक्ष्यात्, कार्यस्य रीत्या इत्यादीनि परिस्थितयः सङ्गृह्यते इति।
अपि च दस्तावेजे।
- भारते श्रमिकाः'अत्यल्पं वेतनं, अत्यल्पं ध्यानं, अत्यल्पं चिन्तनं च कुर्वन्ति'इति व्याख्यया निर्णयस्य आरम्भः भवति, तथा च समाजः तेषां कार्यस्य मूल्यनिर्धारणं कर्तुं असफलः अस्ति, यत् पाश्चात्यलोकस्य अपेक्षया भिन्नम् अस्ति।
- पीडितः राजिन्दर्कुमारः, यदा घटना अभवत् तदा चान्दनी चौक्-नगरस्य लाजपत्-राय्-मार्केट्-इत्यत्र स्वस्य भण्डारः वरन्दायां निद्रितः श्रमिकः आसीत्।
- न्यायालयः अवधानं दत्तवान् यत्'उद्देश्यः''उद्देश्यात्'भिन्नः अस्ति, तथा च आई. पी. सी. इत्यस्य धारा 307 इत्यस्य अन्तर्गतं हत्याप्रयत्नस्य आरोपस्य प्रमाणार्थं अपरिहार्यता आवश्यकता नास्ति इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
प्रेस् द्वारा प्रकाशितानि सर्वकारीय-पत्राणि
सर्वकारीयपत्रं · सन्दर्भः 906d1c9389fd57c4
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।