न्यायालयाः सर्वोच्चन्यायालयः
सर्वोच्चन्यायालयेन एम्. सी. डी., ए. एस्. ऐ. इत्येतान् विरासत-संरचना-दावानां विषये'निष्ठुरता'इति निन्दितम्।
अस्मिन् प्रकरणे देहली-नगरे विरासत-संरचनानां संरक्षणस्य विषये विवादः अन्तर्भवति, यत्र न्यायालयः एम्. सी. डी. तथा ए. एस्. ऐ. द्वारा दाखिलानां आधिकारिक-प्रतिज्ञापत्राणां, क्षतिं वा अतिक्रमणं वा दर्शयतां वृत्तपत्राणां प्रतिवेदनानां च मध्ये वैरुध्यान् अभिसंबोधनम् अकरोत्।
न्यायालयः एतेषां विसङ्गतानां विषये अधिकारिभ्यः नूतनानि निरीक्षणानि, कारणप्रदर्शनानि च निर्देशयत्।
कः चिन्तितः अस्ति? याचिकाकर्ता-राजीव् सूरी; प्रत्यर्थिनः-भारतीय-पुरातत्त्व-सर्वेक्षणस्य (ए. एस्. ऐ.) ओ. आर्. एस्. खण्डपीठः-न्यायमूर्तिः अहसानुद्दीन् अमानुल्ला, न्यायमूर्तिः नोङ्गमेकापम् कोटिस्वर् सिङ्घ् च।
न्यायालयः किं निर्णयम् अकरोत्?
- अतिरिक्त-आयुक्तं, दक्षिण-दिल्ली (एम्. सी. डी.), ए. एस्. ऐ. इत्यस्य महानिर्देशकं, पुरातत्त्वविभागस्य प्रमुखं (एन्. सी. टी. दिल्ली) च नूतन-स्थल-निरीक्षणानन्तरं व्यक्तिगत-कारण-प्रमाणपत्रं दाखिलुं निर्दिशत्।
- उद्यानपालन-नागरिक-कार्येषु कार्यं कुर्वन्तः द्वौ ठेकेदारौ समन्वययितुं, न्यायालय-आयुक्तस्य निर्देशान् अनुसरणं च कर्तुम् आदिशत्।
- पुरातत्त्वविभागं स्थलस्य शौचालय-परिसरस्य रक्षणं स्वच्छतां च सुनिश्चेतुं निर्देशं दत्तम्।
- प्रत्यर्थी नं. 13 इत्येनं'विद्याबलविहारः'इति प्रतिस्थापयित्वा ए. एस्. ऐ. इत्यतः खरबूज़् का गुम्बाड् तथा लाल् गुम्बाड् इत्येतयोः विषये नूतनं सूचना, प्रतिवेदनं च अर्जयत्।
- न्यायालय-आयुक्तस्य उपस्थितौ कृतानां नूतन-स्थल-निरीक्षणानां आधारेण सर्वे पक्षकाराः संशोधित-तथ्यात्मक-प्रतिवेदनानि दाखिलुम् अपेक्षन्ते स्म।
- लेखा-परीक्षण-प्रतिवेदनैः सह, सुन्दर-नर्सरी-संस्थायाः आगा-खान्-न्यासेन सह समाधानस्य विषये विस्तृतं प्रतिज्ञापत्रं दाखिलुं सम्बद्ध-प्राधिकरणं आदिष्टवान्।
- 07.10.2026 अपराह्णे 02:00 अपराह्णे अग्रिमस्य विचारणार्थं विषयम् सूचीबद्धं कृतवान्।
अपि च दस्तावेजे।
- न्यायालयः एम्. सी. डी. तथा ए. एस्. ऐ. इत्येतयोः प्रतिज्ञापत्राणां विरुद्धं वर्तमानपत्रस्य छायाचित्राणां आधारेण'सम्पूर्णं निर्दयता, तथ्यानां दमनम्'इति अवदत्।
- न्यायालयः अधिकारिणां विरुद्धं तत्क्षणम् कठोरं आदेशं दातुं न निराकृतवान्, परन्तु यदि गलत-तथ्यानां विवरणं अनुवर्तते तर्हि प्रत्यक्ष-कार्यम् आगृह्णात्।
- न्यायालयः न्यायालय-आयुक्तं हिन्दुस्तान्-टैम्स् तथा टैम्स्-आफ्-इण्डिया इत्येतयोः पत्रकारैः सह सम्पर्कं कृत्वा अतिरिक्तसूचनां प्राप्तुं प्रार्थयत्।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयः-आदेशाः तथा निर्णयः
न्यायालयस्य आदेशः-1 सेप्टेम्बर् 2026
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।