न्यायालयाः केन्द्रीय-सूचना-आयोगः
अलहाबाद्-उच्चन्यायालयः आर. टि. ऐ. इत्यस्य दुरुपयोगस्य वादिके ₹6.7 लक्षं व्ययं विधयति।
एतत् डैजेस्ट् 2026 तमे वर्षे आगस्ट्-मासे भारतीय-उच्चन्यायालयानां उल्लेखनीयानां सूचना-अधिकारस्य (आर्. टि. ऐ.) निर्णयानां सारांशं करोति।
अस्मिन् सार्वजनिक-प्राधिकरण-दायित्वानां परिधिः, निजी-दस्तावेजानां स्थितिः, आर. टी. ऐ. अधिनियमस्य दुरुपयोगस्य दण्डः इत्यादीनि विधिसम्बद्धाः प्रश्नाः अन्तर्भवन्ति।
कः चिन्तितः अस्ति? अयं निर्णयः विविधैः उच्चन्यायालयैः (बाम्बे, गुजरात्, कर्णाटक, केरल, राजस्थान, अलहाबाद्) तथा स्थानीय-संस्थाभिः, केरल-लोक-सेवा-आयोगेन (के. पी. एस्. सी.), कर्नाटक-सूचना-आयोगेन इत्यादीनां सार्वजनिक-प्राधिकरणैः सह सम्बद्धः अस्ति। आवेदनकर्तृषु आर. टी. ऐ.-अन्वेषकः, सामूहिक-अपील्-पत्राणि दाखिलं कुर्वन्तः कार्यकर्तारः, दुरुपयोगस्य अभियुक्ताः वादिनः च सन्ति।
किं शासितम् आसीत्?
- आर. टि. ऐ. अनुरोधान् पूरयितुं सार्वजनिक-अधिकारिणः निजी-संस्थानां सूचनां सङ्गृहीतुं बाध्याः न भवन्ति।
- सार्वजनिककार्यालयेषु सञ्चिताः निजी-अभिलेखाः आर्. टि. ऐ. अधिनियमस्य अन्तर्गतं स्वयमेव सार्वजनिक-अभिलेखाः न भवन्ति।
- स्थानीय-निकायैः अनुमोदिताः भवन-योजनाः'व्यक्तिगतसूचनाः'इति न मन्यन्ते, अपि च प्रकटयितुं शक्यन्ते।
- निर्वाचनस्य परिणामानन्तरं आर्. टि. ऐ. सूचनाः न प्रदत्तम् जन-प्रतिनिधित्व-अधिनियमस्य अन्तर्गतं'भ्रष्टप्रवृत्तिः'नास्ति।
- आर. टि. ऐ. द्वारा प्रदत्तसूचनानां उपरि सक्षम-अधिकारिणां सम्प्रेषणं प्रबलं भवति, यदि अप्रतिरोध्यम् अस्ति।
- आर. टि. ऐ. आवेदनकर्तारः यदि भाषया विषयवस्तुना वा परिज्ञानं नास्ति तर्हि अभिलेखानां निरीक्षणार्थं तृतीयपक्षैः सह भवितुं न शक्नुवन्ति।
- न्यायालयाः आर्. टि. ऐ. अधिनियमस्य दुरुपयोगाय, व्यवहारेषु व्यवहारेषु च व्ययं कर्तुम् अर्हन्ति।
अपि च दस्तावेजे।
- अलहाबाद्-उच्चन्यायालयः आर्. टि. ऐ. अधिनियमस्य दुरुपयोगाय, न्यायालयस्य कार्यवाहिषु विक्षेपं कर्तुं च पक्षकाराय ₹6.7 लक्षं व्ययं आरोपितवान्।
- कर्नाटक-उच्चन्यायालयः कर्नाटक-सूचना-आयोगेन याचिकाकर्तृभ्यः सहस्रान् आवेदनान्, अपील्-पत्रान् च समर्थयन् प्रतिज्ञापत्राणि दाखिलुं निर्देशम् अददात्।
- केरलराज्यस्य उच्चन्यायालयेन के. पी. एस्. सी. इत्यस्मै पदधारीनां अङ्कान्, अनुभव-प्रमाणपत्रान् च प्रकटयितुं निर्देशः दत्तः आदेशः स्थगितः।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
सूचनाधिकारः-सी. आई. सी. तथा न्यायालयस्य निर्णयः
आर. टी. ऐ. निर्णयः · सन्दर्भः आर. टी. ऐ.-2026-08 · 1 आगस्ट् 2026
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।