लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातं यत् ई-क्रयणव्यवस्थायां विसङ्गतानां कृते स्वयंचालित-रक्त-ध्वजस्य अभावः अस्ति इति।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे ई-क्रयण-प्रणाली, जी. एस्. टी. इत्यस्य अन्तर्गतं ई-वे-बिल् (ई. डब्ल्यू. बी.) प्रणाली, तथा हिमाचलप्रदेशे 2023 मार्च्-मासे समाप्ते अवधेः जी. एस्. टी.-देयानां/रिटर्न्स् इत्यस्य निरीक्षणस्य परीक्षणं कृतम्।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे ई-क्रयण-प्रणाली, जी. एस्. टी. इत्यस्य अन्तर्गतं ई-वे-बिल् (ई. डब्ल्यू. बी.) प्रणाली, तथा हिमाचलप्रदेशे 2023 मार्च्-मासे समाप्ते अवधेः जी. एस्. टी.-देयानां/विवरणपत्राणां निरीक्षणस्य परीक्षणं कृतम् (ऐ. टी.-लेखापरीक्षणस्य कृते <ऐ. डी. 2>, प्रदर्शन-लेखापरीक्षणस्य कृते <ऐ. डी. 1> च)।
कः चिन्तितः अस्ति? हिमाचल-प्रदेश-सर्वकारः, विशेषतः वित्त-विभागः (ई-प्रोक्योरमेण्ट्) तथा राज्य-कर-उत्पाद-विभागः (ई-वे-बिल् तथा जी. एस्. टी. निरीक्षणं)।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् ई-क्रयणव्यवस्थायां महत्त्वपूर्णानि अन्तरानि आसन्, यत्र 100 मध्ये 16 क्रयणसंस्थाः आरम्भात् आरभ्य पोर्टल् इत्यस्य उपयोगं न कुर्वन्ति स्म।
- लेखापरीक्षा-विश्लेषणानि प्रतिस्पर्धाविरोधी-अभ्यासानां सम्भाव्य-सूचकाङ्कान् चिह्नितवन्तः, येषु समान-ऐ. पि.-पत्रेण बहुविध-बिडः, रोटेषनल्-कार्टेल्-व्यवहारं सूचयन्तः सीमान्त-बिड-भिन्नताः च अन्तर्भवन्ति।
- नियमितरूपेण जी. एस्. टी. विवरणपत्रं दाखिलं कुर्वतां करदातृभिः अल्प-शोधनेन अथवा कर-देनदारिनां न प्रदानेन सर्वकारीय-खजानां ₹4.43 कोटिरूप्यकाणां हानिः अभवत् इति सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम्।
- परीक्षण-परीक्षणे ₹1 20.34 कोटिरूप्यकाणां इन्पुट्-ट्याक्स्-क्रेडिट् (ऐ. टी. सी.) इत्यस्य अतिरिक्तलाभः प्रकटितः, यस्य परिणामेन राजस्वस्य हानिः अभवत्।
- ई. डब्ल्यू. बी. प्रणाली एकस्याः एव इन्वाय्स्-मध्ये बहूनां ई. डब्ल्यू. बी. इत्येतेषां उत्पादनस्य अनुमतिं दत्तवती तथा च संयोजन-करदातृभिः ई. डब्ल्यू. बी. इत्येतेषां अन्तरराज्यीय-सञ्चारस्य अनुमतिं दत्तवती, यस्य अनुमतिः नास्ति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन ई. डब्लू. बी.-प्रमाणनार्थं समर्पितस्य विन्यासस्य अभावः, गस्ती-वाहनानां अभावः च अभिलिखत्, येन परिचालनक्षमता, स्थल-परीक्षणं च प्रभावितम् अभवत्।
अपि च दस्तावेजे।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् ई-प्रोक्योरमेण्ट्-व्यवस्थायां विसङ्गतानां कृते स्वयंचालित-रक्त-ध्वजस्य अभावः आसीत्, येन सम्भाव्य-संलग्नतायाः, बिड्-रिगिङ्ग् इत्यादीनां गम्भीर-दोषानां निदानं न भवति इति।
- सी. ए. जी.-इत्यनेन ज्ञातम् यत्, उपयोक्तृ-ऐ. डि. इत्यनेन सह अनुचित-मानचित्रणस्य कारणात्, निविदानां वैधतायाः आपोषणेन, डिजिटल्-सिग्नेचर्-प्रमाणपत्रानां (डी. एस्. सी.) वैधानिक-पवित्रता सुनिश्चितं न अभवत् इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन अवदत् यत् राज्य-कर-उत्पाद-विभागः ई. डब्ल्यू. बी. प्रमाणनार्थं समर्पित-संरचना न स्थापितवान् इति, तथा च निवारक-घटकानि वाहन-अवरोधनस्य योजनां कर्तुं एन्. ऐ. सी. इत्यनेन परिकल्पितानां विश्लेषणात्मक-प्रतिवेदनानां उपयोगं न कुर्वन्ति इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भः 2026-2026 इत्यस्य प्रतिवेदनं नं. 1
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।