लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
सी. ए. जी. इत्यनेन 589 अव्यक्त-प्रकरणेषु ₹18,799 कोटि-आयः कर-मुक्तः इति ज्ञातम्।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे वित्तवर्षस्य <ऐ. डि. 3> तथा <ऐ. डि. 2> मध्ये सम्पूर्णे मूल्यांकने अव्यक्त-व्यवहारानां (अनुभागाः <ऐ. डि. 1> डि तथा 115 बि. बि. ई.) करस्य प्रावधानैः सह आयकरविभागस्य अनुपालनं परीक्षितम्।
₹18,799 कोटिःसी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् ₹18,799 कोटिरूप्यकाणां 589 प्रकरणेषु, निर्धारण-अधिकारिणः अव्यक्तानां कृते उपबंधान् न प्रयुज्यन्त इति।
कः चिन्तितः अस्ति? केन्द्रशासनं, राजस्वविभागः-प्रत्यक्षकरविभागः (आयकरविभागः)
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- परिचितेषु विसङ्गतानां कुल-कर-प्रभावः 1,902 लेखापरीक्षण-निरीक्षणेषु ₹25,085 कोटिः अस्ति।
- 1, 728 प्रकरणेषु 23,769 कोटिरूप्यकाणां करस्य न्यूनमूल्यांकनं/अधीन-प्रभारः अस्ति।
- 174 प्रकरणेषु करस्य अधिकमूल्यांकनं/अधिकशुल्कं ₹1,316 कोटिरूप्यकाणि।
- ₹4,707 कोटिरूप्यकाणां कर-प्रभावयुक्तेषु 926 प्रकरणेषु कर-दरस्य अधिभारस्य च अनुचितप्रय़ोगः।
- ₹1,230 कोटिरूप्यकाणां कर-प्रभावयुक्तेषु 331 प्रकरणेषु कर-गणना-विवरणेषु आयः यथार्थतया न गृहीतः।
- ₹349 कोटिरूप्यकाणां कर-प्रभावयुक्तेषु 56 प्रकरणेषु परिवर्धनानां विरुद्धं हानिं अनुचितरूपेण निर्धारितम्।
- ₹18,799 कोटिरूप्यकाणां कर-प्रभावयुक्तेषु 589 प्रकरणेषु असन्दिग्ध-व्यवहाराः मूल्यांकनात् परावर्तन्ते।
- विभागः 1,643 प्रकरणेषु (₹13,258 कोटिः) विषयान् स्वीकृतवान्/संशोधयत्, 39 प्रकरणेषु (₹ 2,349 कोटिः) न स्वीकृतवान्, 220 प्रकरणेषु (₹9,478 कोटिः) च न प्रत्युत्तरं दत्तवान्।
- अनुशंसासु सम्भाव्य-मूल्यांकन-प्रकरणानां समीक्षा, दोषरहित-ऐ. टि.-व्यवस्थायाः कार्यान्वयनं, त्रुटिनां दायित्वं निर्धारणं, स्थिरतायाः कृते मानक-परिचालन-प्रक्रियाः (एस्. ओ. पि.) जारीः च अन्तर्भवन्ति।
अपि च दस्तावेजे।
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् ₹18,799 कोटिरूप्यकाणां 589 प्रकरणेषु, असॆस्सिङ्ग्-अधिकारिणः, लेनदेनानि कपटानि वा अव्यक्तानि वा सत्सु अपि, अव्यक्त-व्यवहारानां उपबंधान् न प्रावर्तयन्, यस्य परिणामेन आयः मूल्यांकनात् पलायनम् अकरोत् इति।
- सि. ए. जि. इत्यनेन सूचितेषु 1,902 प्रकरणेषु 1,777 प्रकरणानि विभागस्य आन्तरिक-लेखापरीक्षया न समीक्षितानि इति सूचितम्।
- सी. ए. जी.-वर्यः अवदात् यत् 17 सन्दर्भेषु, सी. ए. जी.-इत्यस्य लेखापरीक्षा पूर्वमेव समाप्तेः अनन्तरं एव आन्तरिक-लेखापरीक्षा कृता इति, यत् सूचयति यत् विहित-प्रक्रियां न अनुसरिता इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन अवदत् यत् विसङ्गताः सूचयन्ति यत् निर्धारण-अधिकारिणः वैधानिक-कर्तव्यानि निर्वोढुं पर्याप्तं परिश्रमं न अकुर्वन् इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भ-प्रतिवेदनं 2026-2026 इत्यस्य 32।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।