डी. ए. ई.-संस्था 14 वर्षाणि यावत् भूमि-हस्तान्तरण-नीतिं निर्मातुं असफलः अभवत् इति सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम्।

अस्मिन् लेखापरीक्षणे, केन्द्रसर्वकारस्य अष्टानां वैज्ञानिक-पर्यावरण-मन्त्रालयाणां/विभागानां, तेषां स्वायत्त-संस्थानां, केन्द्रीय-सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्यमानां च, 2024 मार्च्-मासे समाप्तवर्षस्य व्यवहारस्य अनुपालनं परीक्षितम्।

कः चिन्तितः अस्ति? केन्द्रसर्वकारस्य वैज्ञानिक-पर्यावरण-मन्त्रालयाः/विभागाः (परमाणु-ऊर्जा-विभागः, अन्तरिक्ष-विभागः, विज्ञान-प्रौद्योगिकी-विभागः, जैव-प्रौद्योगिकी-विभागः, वैज्ञानिक-औद्योगिक-अनुसंधान-विभागः, पर्यावरण-वन-जलवायु-परिवर्तन-मंत्रालयः, नवीन-नवीकरणीय-ऊर्जा-मंत्रालयः च)।

लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?

• परमाणु-ऊर्जा-विभागस्य (डी. ए. ई.) मंत्रिमंडलीय-सचिवालयस्य निर्देशनानि सत्सु अपि 14 वर्षाणि यावत् विस्तृत-भूमि-हस्तान्तरण-नीत्याः अभावः आसीत्, येन समान-पद्धतिः न जाताः, पट्टिका-नवीकरणस्य विलम्बात् सम्भाव्य-राजस्वस्य च हानिः अभवत्।
• डी. ए. ई. इत्यनेन 71 वर्षेभ्यः अपि अधिककालेषु एकरूप-विभागीय-पूल्-आवासीय-आवास-नियमाः न निर्मीयन्ते स्म, यस्य परिणामेन असङ्गत-आबंटनं शुल्क-पुनःप्राप्ति-पद्धतिः च अभवत्।
• टाटा-मेमोरियल्-सेण्टर् (डी. ए. ई. इत्यस्य अधीनम्) इत्यत्र अनुमोदितस्य ऐ. टि.-नीतिः, ऐ. टि.-संचालन-समितिः, दत्तांश-धारण-नीतिः च न आसन्, यत्र दुर्बलः कूटशब्द-नियन्त्रणं आसीत्, तथा च गुप्तपदानां, रोगिणां आधार-कार्ड्-सङ्ख्याणां च सञ्चयार्थं क्रिप्टोग्राफिक्-सुरक्षायाः अभावः आसीत्।
• टाटा-मेमोरियल्-सेण्टर्-संस्था विक्रेतृभिः सह औपचारिक-सेवा-स्तर-करारान् न निष्पादयत्, येन अनुत्तरित-तकनीकी-समस्याः सत्सु अपि निरन्तर-शोधनं जातम्।
• निर्माण-सेवा-सम्पत्ति-प्रबन्धन-निदेशालयः सप्तवर्षेभ्यः अपि अधिकं कालं यावत् स्थापनस्थलानां अनुपालनेन लिफ्ट्-घटकानां प्रतिस्थापनार्थं ₹1.45 कोटिरूप्यकाणां निवारणीयव्ययं कृतवान्।
• अन्ताराष्ट्रिय-उन्नत-चूर्ण-धातुविज्ञान-नूतन-सामग्री-अनुसंधान-केन्द्रस्य ₹152 कोटिरूप्यकाणां (₹1.08 कोटिरूप्यकाणां क्रयण-व्ययेन सह) अनुत्पादकव्ययः अभवत्, यतः लेज़र्-वेल्डिङ्ग्-यन्त्रं आवश्यक-मूलसौकर्यस्य अभावात् अप्रयुक्तम् आसीत्।
• जैवप्रौद्योगिकीविभागः कर्तव्ये नियुक्तानां नवनियुक्तानां वैज्ञानिकानां कृते यात्राभत्यारूपेण ₹ 67.48 लक्षम् अनियमितरूपेण प्रददात्।
• पर्यावरण-वन-जलवायु-परिवर्तन-मन्त्रालयेन फोटो-ग्यालरी-निर्माणार्थं ₹199 कोटिरूप्यकाणां अनधिकृतव्ययः, तथा च प्रौद्योगिकी-विकास-केन्द्राणां कृते ₹186 कोटिरूप्यकाणां अतिरिक्तव्ययः च कृतः।
• सोलार्-एनर्जी-कार्पोरेशन्-आफ़्-इण्डिया-लिमिटेड् संस्थया ₹5.07 कोटिरूप्यकाणां निष्फलव्ययः अभवत्।
• सी. ए. जी. इत्यनेन डी. ए. ई. द्वारा विस्तृत-भूमि-स्थानान्तरण-नीतिः, समान-आवासीय-आवास-नियमः च निर्मातुं अनुशंसितम्, तथा च टाटा-मेमोरियल्-सेण्टर् इत्यनेन ऐ. टी. सुरक्षा-नीतिः, बहु-कारक-प्रमाणीकरणं च कार्यान्वितम्।

अपि च दस्तावेजे।

• सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् 2011 तमे वर्षे मन्त्रिपरिषद-सचिवालयस्य स्पष्ट-निर्देशनानि सत्सु अपि डी. ए. ई. इत्यनेन 14 वर्षेभ्यः अपि अधिकं यावत् सामान्य-भूमि-हस्तान्तरण-नीतिः न निरमीयत इति।
• डी. ए. ई. इत्यनेन 1954 तमे वर्षे स्थापितस्य 71 वर्षेभ्यः अपि अधिकं कालेषु एकरूप-विभागीय-पूल्-आवासीय-आवास-नियमाः न निरमात् इति सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितम्।
• सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत्, टाटा-मेमोरियल्-सेण्टर्-संस्थया गुप्तपदानां, रोगिणां आधार-कार्ड्-सङ्ख्याणां च सञ्चयकाले गुप्तलेखन-सुरक्षां न रक्षितम् इति।
• नूतन-पुनर्नवीकरणीय-ऊर्जा-मन्त्रालये ₹5.07 कोटिरूप्यकाणां अनुत्पादकव्ययं सी. ए. जी. इत्यनेन अङ्कितम्।