लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
सी. ए. जी. लेखापरीक्षा सी. पी. एस्. ई. वित्तीय-प्रतिवेदनेषु लेखांकन-मानकानाम् अनुपालनं करोति इति जानाति।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे 2024 मार्च्-मासे समाप्तकालस्य सामान्य-उद्देश्य-वित्तीय-प्रतिवेदनानि, कार्पोरेट्-शासनं, केन्द्रीय-सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्यमानां (सी. पी. एस्. ई.) अनुपालनं च परीक्षितानि।
अनुसंधान और विकास व्यय, निगमित सामाजिक उत्तरदायित्व (सी. एस्. आर्.) गतिविधियाँ, विनिवेश प्रक्रियाएं, स्थिरता स्थिति जैसे विशिष्ट क्षेत्रों की भी समीक्षा की।
कः चिन्तितः अस्ति? केन्द्रीय-सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्यमः (सी. पी. एस्. ई.) यथा सर्वकारीय-कम्पेनी-संस्थाः, सर्वकारेण नियन्त्रिताः अन्ये कम्पेनी-संस्थाः, केन्द्र-सर्वकारस्य अधीनाः वैधानिक-निगमाः च।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- प्रतिवेदनं सी. पी. एस्. ई. इत्येतेषां वित्तीयकार्यक्षमतां, निवेशं, प्रतिफलं च समावेशयति।
- एतत् सी. ए. जी. इत्यस्य निरीक्षण-भूमिकायाः विवरणं ददति, यस्मिन् वैधानिक-लेखापरीक्षकानां नियुक्तिः, वित्तीय-विवरणानां प्रस्तुतीकरणम् च अन्तर्भवति।
- लेखापरीक्षा, सी. पी. एस्. ई. द्वारा लेखांकन-मानकेषु/इ. एन्. डी. ए. एस्. इत्यस्य अनुपालनं नास्ति इति सूचयति।
- एषः निगमित-शासन-पक्षानाम् समीक्षा करोति यथा निर्देशक-मण्डलस्य सभानि, लेखापरीक्षा-समितिः, सूचीबद्ध-सूचीबद्ध-सी. पी. एस्. ई. इत्येतेषां कृते सतर्कता-व्यवस्थाः च।
- प्रतिवेदनं सी. पी. एस्. ई. इत्येतेषां अनुसंधान-विकास-व्ययस्य (आर्. एण्ड्. डी.) विश्लेषणं करोति।
- एषः कार्पोरेट्-सामाजिक-उत्तरदायित्वस्य (सि. एस्. आर्.) योजना, वित्तीय-घटकानां, परियोजनायाः कार्यान्वयनस्य, असङ्गत्याः विवरणस्य च परीक्षणं करोति।
- लेखापरीक्षायां प्रशासनिक-मन्त्रालयाणां, नवरत्न-सी. पी. एस्. ई.-संस्थानां च मध्ये सहमति-पत्रस्य (एम्. ओ. यू.) विश्लेषणं अन्तर्भवति।
- एतत् विनिवेशप्रक्रियायाः समीक्षां करोति, यस्मिन् लक्ष्यानि, उपलब्धाः, पद्धति-अनुसारं प्राप्तिः च अन्तर्भवन्ति।
- प्रतिवेदनं सी. पी. एस्. ई. इत्येतेषां सुस्थिरतायाः स्थितिं मूल्याङ्कयति।
- अनुलग्नाः, शून्य-अथवा ऋणात्मक-निट-मूल्ययुक्तान् कम्पेनी-विशेषान्, बकायेषु लेखाः, परिसमाप्ति-स्थितान् च सूचयन्ति।
अपि च दस्तावेजे।
- प्रदत्तं पाठं विषयवस्तूनां, प्रस्तावनायाः च सारणी अस्ति, यस्मिन् अनियमिततायाः, व्यर्थस्य व्ययस्य, न व्ययस्य च कृते विशिष्टानि रूप्यकाणि अङ्कानि न सन्ति।
- अस्मिन् ग्रन्थे अनियमिततायाः कृते नामाङ्कितानि विशिष्टाः संस्थाः न सन्ति, केवलं निष्कर्षाणां वर्गाः सन्ति (यथा,'लेखांकन-मानकाणां अनुपालनं','सि. एस्. आर्. व्ययस्य विवरणे विसङ्गताः')।
- प्रतिवेदनं सूचयति यत् सी. ए. जी. वित्तीयविवरणानां विषये प्रबन्धनपत्राणि, टिप्पण्याः च प्रदास्यति, परन्तु निर्दिष्टानि उदाहरणानि वा राशिः वा प्रदत्तां अंशेषु न विशालाः सन्ति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भः 2026-2026 इत्यस्य प्रतिवेदन-सङ्ख्या 21।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।