लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
₹1634 कोटिरूप्यकाणां सीमाशुल्कस्य दशवर्षात् अधिककालात् अनावृत्तिः अभवत्, CAG इत्यनेन ज्ञातम्।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे, केन्द्रसर्वकारस्य राजस्वविभागस्य (अप्रत्यक्ष-कर-सीमाशुल्कं), विदेश-व्यापार-महानिर्देशकस्य च 2024 मार्च्-मासे समाप्तस्य अवधेः (वित्तवर्षस्य 2023-24) अनुपालनस्य निष्पादनस्य च परीक्षणं कृतम्।
एतत् सीमाशुल्क-राजस्वसङ्ग्रहणं, देयस्य पुनर्प्राप्तिः, राज्य-केन्द्रीय-कर-शुल्कस्य (आर्. ओ. एस्. सी. टी. एल्.) योजनायाः अनुपालनं च प्रति केन्द्रीकृतम् आसीत्।
कः चिन्तितः अस्ति? केन्द्र-सर्वकारः, राजस्व-विभागः (अप्रत्यक्ष-कर-सीमाशुल्कं), वित्त-मन्त्रालयः, विदेश-व्यापार-महानिर्देशकः (वाणिज्य-उद्योग-मन्त्रालयः) च।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत्, वित्तवर्षस्य 24 तमे वर्षे <ऐ. डि. 1>% न्यूनतायाः कारणात्, विभागः सीमाशुल्कस्य देयस्य पुनःप्राप्त्यर्थं लक्ष्यान् प्राप्तुं असफलः अभवत् इति।
- पञ्चवर्षाणि यावत् (वित्त-वर्ष-20 तः वित्त-वर्ष-24 पर्यन्तं) देय-पुनर्प्राप्ति-लक्ष्यान् साधयितुं निरन्तरं न्यूनता आसीत्।
- 25, 540 कोटिरूप्यकाणां कुल-बकायासु ₹4,330 कोटिरूप्यकाणि (16.95%) पञ्चवर्षात् अधिककालं यावत् अप्राप्यानि आसन्।
- पञ्चवर्षपूर्वस्य बकायाम् मध्ये, 1,634 कोटि-रुप्यकाणि दशवर्षात् अधिककालं यावत् विलम्बितानि आसन्।
- वित्तवर्षस्य 24 तमे वर्षे, लेखापरीक्षा, 1,684 निरीक्षणयुक्ताः, ₹472 कोटिरूप्यकाणां कुल-राजस्व-प्रभावयुक्ताः, 195 निरीक्षण-प्रतिवेदनानि प्रकाशितवती।
- लेखापरीक्षणे सूचितम् यत् विभागः अखिल-भारत-व्यवहारानां कृते पूर्ण-दत्तांशं न प्रददात्, येन 70 मध्ये 47 सीमाशुल्क-आयुक्तालयेषु पारम्परिके विध्या लेखापरीक्षा कर्तुं बाध्यः अभवत् इति।
अपि च दस्तावेजे।
- सि. ए. जि. इत्यनेन सूचितं यत् 1,634 कोटि-रुप्यकाणां सीमाशुल्कं दशवर्षात् अधिककालं यावत् पुनःप्राप्तं नास्ति इति।
- सि. ए. जि. इत्यनेन सूचितं यत्, वित्तवर्षस्य 24 तमे वर्षे विभागः स्वस्य बकायीं पुनःप्राप्तिं लक्ष्यान् <ऐ. डि. 1>% यावत् विस्मृतवान् इति, एषा प्रवृत्तिः पञ्चवर्षाणि यावत् अन्ववर्तत इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन अवदत् यत् विभागात् पूर्ण-विद्युन्मान-दत्तांशस्य अभावः, 70 मध्ये 47 आयुक्तालयेषु लेखापरीक्षायाः परिधिः सीमितं कृत्वा, 100% दत्तांश-समीक्षां निवारयत् इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि न दृढीकृतानि। अस्माकं स्वयंचालित-परीक्षणं पत्रं मध्ये अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकं संख्या न अन्वेष्टुम् अशक्नोत्। अङ्कान् सावधानतया पश्यन्तु, मूलम् अपि पश्यन्तु।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अयं दस्तावेजः अस्माकं अभिलेखे अस्ति, परन्तु अस्माकं प्रथमपृष्ठेषु न दर्शितः-सारांशस्य संख्या अभिलेखे न प्राप्ता।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भः 2026-2026 इत्यस्य प्रतिवेदन-सङ्ख्या 25।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।