लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
₹2, 732.56 कोटिः जी. एस्. टी. कर-दायित्वं तथा 431 प्रकरणेषु करदातृ-अभिलेखानां अभावस्य कारणात् ऐ. टी. सी. विसङ्गतिः।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे, जी. एस्. टी. एन्. ऐ. टी. व्यवस्थायाः विषये विशेषोत्साहेन, तथा 2024 मार्च्-मासे समाप्तस्य अवधेः राजस्वविभागेन (सी. बी. ऐ. सी.) केन्द्रीय-वस्तु-सेवा-करस्य (जी. एस्. टी.) शुल्क-सङ्ग्रहण-सम्बद्धानां अनुपालन-ऐ. टी. प्रणालीनां च परीक्षणं कृतम्।
₹2, 732.56 कोटिःसी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् 431 प्रकरणेषु, विभागस्य समीपे सूक्ष्म-करदातृ-अभिलेखाः न आसन्, येन असङ्गत्याः परिचिताः अभवन्।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे, जी. एस्. टी. एन्. ऐ. टी. प्रणाली, कार्य-अनुबन्धः/निर्माण-सेवा-क्षेत्राणि च विशेषतया केन्द्रीकृत्वा, 2024 मार्च्-मासे समाप्तस्य अवधेः राजस्व-विभागेन (सी. बी. ऐ. सी.) केन्द्रीय-वस्तु-सेवा-करस्य (जी. एस्. टी.) लयन-सङ्ग्रहण-सम्बद्धानां अनुपालन-ऐ. टी. प्रणालीनां च परीक्षणं कृतम्।
कः चिन्तितः अस्ति? केन्द्र-सर्वकारः, राजस्व-विभागः (अप्रत्यक्ष-करः-वस्तु-सेवा-करः), केन्द्रीय-अप्रत्यक्ष-कर-सीमाशुल्क-बोर्डः (सि. बि. ऐ. सि.), वस्तु-सेवा-कर-जालः (जि. एस्. टि. एन्.) च।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- सि. ए. जि. इत्यनेन कार्य-अनुबन्ध-निर्माण-सेवा-क्षेत्रे ₹1,334 अनुपालना-न्यूनताः लक्षिताः, यासु ₹1 कोटिः समाविष्टः आसीत्।
- विभागः ₹ 268.36 कोटिरूप्यकाणां धनमूल्यानां 903 प्रकरणानां लेखापरीक्षा-निरीक्षणान् स्वीकृतवान् तथा च 399 प्रकरणेषु ₹ 15.88 कोटिरूप्यकाणां पुनःप्राप्तिः अभिलिखत्।
- 392 करदातृभिः सम्बद्धाः 431 प्रकरणेषु, विभागेन सह सूक्ष्म-अभिलेखाः न उपलभ्यन्ते स्म, यासु कर-दायित्वं तथा ₹2, 732.56 कोटिरूप्यकाणां इन्पुट्-ट्याक्स्-क्रेडिट् (ऐ. टि. सि.) मध्ये अभिनिर्दिष्ट-विसङ्गताः आसन्।
- सी. ए. जी. इत्यनेन जी. एस्. टी. एन्. पञ्जीकरण-माड्यूल् मध्ये न्यूनताः दृष्टाः, यथा अनुचितप्रमाणनानि, अनुमोदनस्य प्रक्रियायां विलम्बः च।
- सी. ए. जी. इत्यनेन जी. एस्. टी. एन्. रिटर्न्स् माड्यूल् मध्ये व्यापार-नियम-मानचित्रणस्य, पात्रता-सत्यापनस्य च विषये नव न्यूनताः दृष्टाः।
- सी. ए. जी. इत्यनेन ऐ. जी. एस्. टी.-समाधान-प्रतिवेदनस्य पञ्च न्यूनताः अभिलिखिताः, येषु विभाजने विसङ्गताः अपि सन्ति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन जी. एस्. टी. एन्. इत्यस्य प्रमाणन-न्यूनतां शीघ्रं निवारयितुं, कम्पोजिशन्-लेवी-स्कीम्-करदातृ-इत्यस्य निरीक्षणं सुधारयितुं, स्वयंचालित-जनसंख्यायुक्त-रिटर्न्-मूल्येषु असङ्गत्याः निवारयितुं च अनुशंसितम्।
अपि च दस्तावेजे।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् 431 प्रकरणेषु, विभागस्य समीपे करदातृ-अभिलेखाः न आसन्, येन कर-दायित्वं, ₹2, <ऐ. डी. 1> कोटि-मूल्यस्य ऐ. टी. सी. च मध्ये विसङ्गताः अभिलिखिताः।
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातं यत् पूर्वकालस्य 56 अवशिष्ट-लेखापरीक्षण-निष्कर्षेषु, 38 संशोधनेन, एकस्य आंशिक-संशोधनेन च अनन्तरं, संशोधनं न आरभत, अपर्याप्तम् आसीत्, अथवा शेषेषु प्रकरणेषु आवश्यकं न आसीत् इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भः 2026-2026 इत्यस्य प्रतिवेदन-सङ्ख्या 20।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।