प्रदर्शन-लेखापरीक्षा (नागरिक) प्रतिवेदनः 2025 का 10: आयुष

अस्मिन् लेखापरीक्षणे 2018 एप्रिल्-मासात् 2023 मार्च्-मासपर्यन्तं उत्तरप्रदेशे आयुष् (आयुर्वेदः, योगः, प्राकृतिक-चिकित्सा, युनानी, सिद्धः, होमियोपेथी) स्वास्थ्यसेवा-व्यवस्थायाः निष्पादनं वित्तीय-व्यवस्थापनं च परीक्षितम्।

उत्तरप्रदेश-सर्वकारः, आयुष-विभागः, राज्य-आयुष-समाजः, तत्सम्बद्धाः चिकित्सा-महाविद्यालयाः, चिकित्सालयाः, औषधालयाः च।

• आयव्ययिक-व्यवस्थासु महत्त्वपूर्ण-सञ्चयः आयुर्वेदस्य कृते ₹1, 728.13 कोटिः (30.69%), होमियोपेथी-रोगस्य कृते ₹1, 615.30 कोटिः (23.68%), युनानी-सेवायाः कृते ₹3 कोटिः (33.60%) राजस्व-व्यये।
• पूँजी-व्यये सञ्चयः आयुर्वेदस्य कृते ₹ 54.43 कोटिः (16.44%), होमियोपेथी इत्यस्य कृते ₹ 42.76 कोटिः (35.77%), युनानी-सेवां कृते ₹ 26.06 कोटिः (44%) च।
• आयुर्वेद-सेवा-निर्देशकेन, होमियोपेथी-सेवा-निर्देशकेन, मण्डल-आयुष-संस्थाभिः च धनसञ्चय-लेखासु सञ्चितम् आसीत्।
• रोगिणां पुनःप्राप्तानां उपयोक्तृ-शुल्कानां चिकित्सालयस्य रक्षणार्थं, रोगिणां कल्याणार्थं च पूर्णतया उपयोगः न कृतः।
• 2015-16 तथा 2018-19 मध्ये स्वीकृतानां 19 पञ्चाशत्-शय्यानां एकीकृत-आयुष-चिकित्सालयानां (एफ्. ऐ. ए. एच्.) समाप्तिः विलम्बिता; 2023 मार्च्-मासपर्यन्तं केवलं 11 एव कार्यं कुर्वन्ति स्म।
• क्रमशः 219 (21 प्रतिशतं) तथा 528 (51 प्रतिशतं) स्वास्थ्य-कल्याण-केन्द्रेषु (एच. डब्ल्यू. सी.) विद्युत्-अन्तर्जाल-अभावस्य कारणात् मूलभूत-सुविधानां अभावः अस्ति।
• पीठोपकरणानां उपकरणानां च क्रयणं सर्वकारीय-ई-मार्केट्-प्लेस् (जी. ई. एम्.) इत्येतम् अवहेलयत्, येन अनुत्पादकव्ययः अभवत्।
• राज्य-आयुर्वेद-यूनानी-औषधालयः (पी. ए. यू. एम्.) प्रतिवर्षं, क्रमशः 130,85 अनुमोदित-सूच्यां अपेक्षया, केवलं 25 आयुर्वेदीय-18.4 युनानी-औषधानाम् एव उत्पादनं करोति स्म।

प्रलेखात् ए. ऐ. इत्यनेन लिखितं, तस्य विरुद्धं परीक्षितं च। अधः मूलम् आधिकारिकम् अस्ति।

मूललेखः