राजस्थानस्य 18 मध्ये 15 यू. एल्. बी. इत्येते अद्यापि मुक्तस्थानेषु अपशिष्टं निक्षेपयन्ति इति सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम्।

एतत् घन-अपशिष्ट-प्रबन्धन-नियम-2016 इत्यस्य अन्तर्गतं संसाधनानां पर्याप्ततां, उपयोगस्य दक्षतां, निरीक्षण-तन्त्रं च मूल्यांकयत्।

कः चिन्तितः अस्ति? राजस्थान-सर्वकारः तथा तस्य नगरीय-स्थानीय-संस्थाः (यू. एल्. बी.), विशेषतः 18 परीक्षण-परीक्षित-यू. एल्. बी. यथा नगरनिगमः, नगरपरिषदः च।

लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?

• न्यूनप्रक्रिया-दरः-राज्यस्तरे केवलं 11-25% अपशिष्टस्य, परीक्षण-परीक्षित-यू. एल्. बी.-मध्ये 29-35% अपशिष्टस्य, 63-79% अपशिष्टस्य, प्रत्यक्षरूपेण अपसारणं कृतम् आसीत्।
• अप्रयुक्त-मूलसौकर्यं-जयपुर-बरन्-नगरयोः ₹1 कोटि-व्ययेन निर्मितानि ल्यांड्-फिल्-स्थलानि प्रक्रमण-संयंत्रानां अभावात् अप्रयुक्तानि एव आसन्।
• अप्रयुक्त-उपकरणानि-2019 तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरी-मासात् 2019 तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासपर्यन्तं चतुर्भिः यू. एल्. बी.-संस्थैः प्राप्तानि कम्पोस्ट्-यन्त्राणि स्थापनात् आरभ्य न प्रयुक्तानि आसन्।
• निरीक्षणस्य अभावः परीक्षण-परीक्षितेषु 18 मध्ये 14 यू. एल्. बी. इत्येतेषु भार-सेतुः न स्थापिताः, येन दैनिक-अपशिष्ट-सङ्ग्रहस्य यथार्थ-मापनम् निवारितम्।
• अप्रयोजिताः निधयः-12 यू. एल्. बी. इत्येतेषु सूचना-शिक्षा-सम्प्रेषणस्य (आई. ई. सी.) कार्याणां कृते आकलिताः ₹ 11.99 कोटिः, 2017-18 तः 2021-22 पर्यन्तं एतादृशानां कार्याणां कृते न उपयुज्यन्त।
• दत्तांश-विसङ्गतिः-यू. एल्. बी.-संस्थैः निवेदितानि अपशिष्ट-उत्पादन-दत्तांशानि राजस्थान-राज्य-प्रदूषण-नियन्त्रण-मण्डलस्य निवेदितानां अङ्कानां अपेक्षया भिन्नानि आसन्।
• अनुशंसानि-सि. ए. जि. इत्यनेन भार-सेतुः, आर्. एफ्. ऐ. डि. प्रणालीः च स्थापयितुं, भू-पूरित-निर्भरता न्यूनीकर्तुं प्रक्रमण-क्षमतां वर्धयितुं, स्वास्थ्य-स्वच्छता-समितयः स्थापयितुं च अनुशंसितम्।

अपि च दस्तावेजे।

• सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् परीक्षण-परीक्षितेषु 18 मध्ये 15 यू. एल्. बी.-संस्थाः स्वच्छता-स्थलानां निर्माणं न कृतवन्तः, तस्य स्थाने नगरपालिकायाः घन-अपशिष्टं मुक्त-डंपिङ्ग्-स्थलेषु निक्षिप्तवन्तः इति।
• सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् 12 परीक्षण-परीक्षित-यू. एल्. बी. इत्येतेषु न हानिकर-अपशिष्टस्य विशिष्ट-केन्द्राणि स्थापिताः, न हानिकर-स्वच्छता-अपशिष्टस्य मूलस्थाने पृथक्करणं कृतम्।
• 9 परीक्षण-परीक्षित-यू. एल्. बी. इत्येतेषु सामग्री-पुनःप्राप्ति-सुविधाः न आच्छादिताः आसन् अथवा वेष्टिताः आसन् इति सी. ए. जी.-इत्यनेन अवलोकितम्, येन आवारा-पशवः अपशिष्ट-सञ्चयस्थानानि परितः गन्तुं शक्नुवन्ति, तथा च अपशिष्टः मार्गपार्श्वेषु अतिप्रवाहितः भवति इति।