लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् ₹ <ऐ. डि. 1> कोटि-प्रतिभूति-निक्षेपाः अनुचितरूपेण अनुबन्धकानां कृते निष्कासिताः इति।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे 2023 मार्च्-मासस्य 31 दिनाङ्के समाप्तवर्षे मध्यप्रदेश-सर्वकारस्य पञ्चविभागानां प्राप्तयः, प्रतिदानानि, व्यय-लेखानां च अनुपालनं परीक्षितम्।
₹6, 363.96 कोटिःसी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् लाभ-व्यय-अनुपात-गणनायां वास्तविक-वार्षिक-ओ. एण्ड्. एम्. तथा विद्युत्-शुल्कस्य अवकलनं...
नर्मदा-उपत्यका-विकास-विभागः, खनिज-संसाधन-विभागः, जल-संसाधन-विभागः, वाणिज्य-कर-विभागः (पञ्जीकरण-मुद्रांक-मूल्यवर्धित-मूल्यवर्धित-कर-विभागः), ऊर्जा-विभागः च अस्य केन्द्रबिन्दुः आसीत्।
कः चिन्तितः अस्ति? मध्यप्रदेश-सर्वकारः (विशेषतः नर्मदा-उपत्यका-विकास-विभागः, खनिज-संसाधन-विभागः, जल-संसाधन-विभागः, वाणिज्य-कर-विभागः, ऊर्जा-विभागः च)।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत् सूक्ष्म-सेचन-परियोजनानां कृते विस्तृत-परियोजना-प्रतिवेदनानि वास्तविक-सर्वेक्षणानां आधारेण न आसन्, येन अतिमूल्यांकनं, अतिरिक्त-प्रावधानः च अभवत्।
- 15 प्रकल्पेषु विलम्बाय विभागेन दण्डः न कृतः इति सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितम्, यस्य परिणामेन ₹ 818.14 कोटिः दण्डः भवितुम् अर्हति इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन अनुचित-मूल्य-समायोजन-गणनायाः कारणात् अनुबन्धकानां कृते अतिरिक्त-देय-राशिः अङ्किता, यस्य कुलः ₹ 85.76 कोटिः आसीत्।
- सी. ए. जी. इत्यनेन, अनुमितेः अपेक्षया न्यून-स्टील्-परिमाणस्य उपयोगस्य कारणात्, अनुबन्धकानां कृते ₹1, <ऐ. डी. 1> कोटि-मूल्यस्य अनुचितलाभः सूचितः।
- सी. ए. जी. इत्यनेन, ब्याङ्क्-ग्यारंटी इत्यस्य स्थाने, अनुबन्धकानां कृते ₹1 कोटि-मूल्यस्य प्रतिभूति-निक्षेपानां अनियमित-विमोचनं ज्ञातम्।
- सि. ए. जि. इत्यनेन सूचितं यत्, उत्तोलनं वर्धितस्य कारणात् ₹1 कोटिः व्ययं सत्सु अपि पति-सूक्ष्म-सेचन-परियोजना बहुधा निष्फलः अभवत् इति।
- सि. ए. जि. इत्यनेन पूर्णतायाः दिनाङ्कस्य अनन्तरं मूल्य-समायोजनार्थं ₹730 कोटिरूप्यकाणां अनियमित-शोधनं ज्ञातम्।
- सी. ए. जी. इत्यनेन, स्लीमानाबाद्-क्यारियर्-केनाल्-कार्यस्य कृते एका ठेकेदाराय ₹ 59.04 कोटिरूप्यकाणां अनुचितलाभः प्राप्तः।
- सी. ए. जी. इत्यनेन खनन-पट्टेषु प्रत्याशित-रायल्टी इत्यस्य न्यूनमूल्यांकनं दृष्टम्, यस्य परिणामेन विविधेषु सन्दर्भेषु ₹4.76 कोटिः, ₹1 कोटिः च राजस्वप्रभावः अभवत्।
- सि. ए. जि. इत्यनेन सूचितं यत् 51 पट्टा-पत्रेषु ₹3.66 कोटिरूप्यकाणां उपकरः न आरोपितः इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन विविधेषु प्रकरणेषु करस्य शुल्कस्य च लघुतरं शुल्कं प्राप्तम्, यथा ₹ 91.63 लक्षम् (VAT), ₹8.73 कोटिः (पञ्जीकरणं/मुद्रांकशुल्कं), ₹ 16.40 कोटिः (जलसंसाधन-मूल्य-समायोजनम्) च।
अपि च दस्तावेजे।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् लाभ-व्यय-अनुपात-गणनायां वास्तविक-वार्षिक-ओ. एण्ड्. एम्. तथा विद्युत्-शुल्कस्य अनुपालनेन त्रीणि सूक्ष्म-सिञ्चन-प्रकल्पाः निष्पन्नानि, येषु कुलव्ययः ₹6, 363.96 कोटिः आसीत्, आर्थिकदृष्ट्या अव्यवहारिकानि अभवन् इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन ज्ञातम् यत्, विभागः अनुबन्धीय-प्रावधानानां उल्लङ्घनं कृत्वा ₹ 387.49 कोटिरूप्यकाणां प्रतिभूति-निक्षेपानां विमोचनं कृत्वा अनुबन्धकानां कृते अनुचित-वित्तीय-साहाय्यं प्रददात् इति।
- सी. ए. जी.-इत्यनेन सूचितं यत्, अनुचित-स्टील्-परिमाण-अनुमानां उपयोगेन, अनुबन्धकानां कृते ₹1, 074.33 कोटिः अनुचितलाभः अभवत् इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् ₹1 कोटि-व्यययुक्ता पति-सूक्ष्म-सेचन-परियोजना, जल-उद्दीपन-उच्चतायाः अन्यायपूर्णवृद्धेः कारणात् बहुधा निष्फलं अभवत् इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भ-प्रतिवेदनं 2025-2025 इत्यस्य 6।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।