लेखापरीक्षाः नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक
उत्तराखण्ड्-राज्यस्य नमामि-गङ्गे-लेखापरीक्षणे 18 एस्. टि. पि. इत्येते न गृहीताः इति सि. ए. जि. इत्यनेन ज्ञातम्।
अस्मिन् लेखापरीक्षणे उत्तराखण्ड्-राज्ये नमामि-गङ्गे-कार्यक्रमस्य कार्यान्वयनं 2018-23 इति अवधेः कृते परीक्षितम्, यत्र मलजल-शोधन-आधारभूतसंरचना, सहायक-स्वच्छता-उपक्रमः, जल-गुणवत्ता-निरीक्षणं, वित्तीय-व्यवस्थापनं च केन्द्रीकृतम् आसीत्।
कः चिन्तितः अस्ति? उत्तराखण्ड्-सर्वकारः, विशेषतः स्वच्छगङ्गा-राज्य-अभियानम्, उत्तराखण्ड्-पेय्जल्-निगम्, सिञ्चन-विभागः, वन-विभागः, उत्तराखण्ड्-जल-संस्थानः च।
लेखापरीक्षकः किं प्राप्तवान्?
- 18 सीवेज्-ट्रीट्मेण्ट्-प्लांट्स् (एस्. टी. पी.) परिचालनस्य सुरक्षायाः च समस्यायाः कारणात् रक्षण-संस्थया (उत्तराखण्ड्-जल-संस्थान) न स्वीकृतानि।
- अनुपचारित-मलनिर्गम-जलं गङ्गानद्यां निष्कासितं जातम्, यत्र ओ. एण्ड्. एम्.-इत्यस्य ठेकेदारः इच्छाकृतरूपेण अनुपचारित-मलनिर्गम-जलं निष्कासितवान् इति उदाहरणानि अपि सन्ति।
- वानिकी-व्यवहारेषु न्यूनतमं प्रगतिः दृष्टा, योजितव्ययस्य केवलं 16 प्रतिशतं च कार्यान्वितम्।
- योजनायाः अन्तर्गतं निर्मितं शवदाहगृहं, आग्रह-विश्लेषणस्य, जन-जागरूकतायाः च अभावात्, बहुधा अप्रयुक्तम् एव आसीत्।
- घन-अपशिष्टः मुख्यतया सम्यक् संस्करितं न भूत्वा नदी-चरिवाणां उपरि निक्षिप्तः अथवा दहनः कृतः, येन सः पुनः नद्यां प्रवहति स्म।
- ऋषिकेशस्य जलगुणः 2019 तः 2023 पर्यन्तं'बी'श्रेणीत आसीत्, देवप्रयागपर्यन्तं जलगुणः'ए'श्रेणीत आसीत्।
- अनुशंसासु एस्. टी. पी.-इत्येतेषां व्यापक-सुरक्षा-लेखापरीक्षाः, सीवर्-नेट्वर्किङ्ग्-कार्यानां वित्तपोषणं, श्मशान-उपयोगार्थं जन-जागृती वर्धनं च अन्तर्भवन्ति।
अपि च दस्तावेजे।
- सि. ए. जि. इत्यनेन ज्ञातम् यत् गङ्गा-सम्मुख-नगरेषु मलनिर्गमन-सुविधानां उन्नतेः कृते राज्यसर्वकारेण स्व-संसाधनैः न योगदानं दत्तम् इति, यस्य परिणामेन बहवः एस्. टि. पि. इत्येते असम्बद्धाः अभवन् अथवा केवलं आंशिकरूपेण गृहैः सह सम्बद्धाः आसन् इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् राज्यगङ्गा-समितिः एस्. टी. पी. इत्येतेषां समयोचित-सुरक्षा-परीक्षणं न अकरोत्, यस्य परिणामेन मानवजीवनस्य, नमामि-गङ्गे-सम्पत्तेः च निवारणीय-हानिः अभवत् इति।
- सी. ए. जी. इत्यनेन सूचितं यत् अधिकांशाः एस्. टी. पी.-संस्थाः राष्ट्रीय-हरित-न्यायाधिकरणस्य वा भारतसर्वकारस्य वा सीवेज-शोधन-गुणवत्तायाः विषये मानदण्डान् न पालयन्ति इति।
एतत् कथं लिखितम्?
अस्माकं सङ्गणके प्रचलतः ए. ऐ. प्रतिमानः सर्वकारीयलेखं पठित्वा सारांशं लिखितवान्। न केनापि तत् परीक्षितवान्।
अङ्कानि परीक्षितानि। अस्मिन् सारांशस्य प्रत्येकः सङ्ख्या स्वयंचालित-परीक्षणद्वारा अभिलेखे प्राप्ता।
तत् परीक्षणं तुलनां करोति। सङ्ख्याः। केवलम्। एतत् निश्चेतुं न शक्नोति यत् पत्रं यत् वदति तत् शब्दलेखनं वदति इति-अतः मूललेखः एव सर्वदा अधिकारः भवति।
अस्य पृष्ठस्य अनुवादः यन्त्रेण कृतः; आङ्ग्ल-पाठः, मूललेखः च आधिकारिकः अस्ति।
मूललेखः
भारतस्य नियंत्रक-महालेखा परीक्षकः (CAG)-लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्
लेखापरीक्षा प्रतिवेदनम्-सन्दर्भ-प्रतिवेदनं 2025-2025 इत्यस्य सं. 2।
अत्र पठतु।
चर्चा।
एतस्मिन् लेखस्य विषये अद्यावधि केनापि न चर्चितम्।