दिल्ली-एन. सी. आर. मध्ये बेरियम फटाके फोडण्यावर सर्वोच्च न्यायालयाची बंदी, जप्त करण्याचे आदेश

5. भारत सरकार आणि अन्य, दिल्ली-एन. सी. आर. प्रदेशातील फटाक्यांच्या वापराच्या नियमनाला संबोधित करणे. विशेषतः हवेची गुणवत्ता आणि सार्वजनिक आरोग्याच्या संदर्भात फटाके विक्री आणि फोडण्याशी संबंधित कायदेशीर चौकट, ऐतिहासिक निर्बंध आणि तात्पुरत्या परवानग्यांची रूपरेषा असल्याने नागरिकांसाठी हे महत्त्वाचे आहे.

कोणाची काळजीः हा आदेश याचिकाकर्त्यांना (अर्जुन गोपाल आणि इतर), प्रतिवादींना (भारत सरकार, दिल्ली एन. सी. टी. सरकार, सी. ए. क्यू. एम.) आणि दिल्ली फटाके दुकानदार संघटना, फटाके व्यापारी महासंघ आणि पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (एम. ओ. ई. एफ. आणि सी. सी.) यासह हस्तक्षेप करणाऱ्या पक्षांना संबंधित आहे. याचा परिणाम दिल्ली-एन. सी. आर. प्रदेशातील उत्पादक, व्यापारी आणि सामान्य जनतेला होतो.

काय आहे दस्तऐवज

• न्यायालयाने दिल्ली फटाके दुकानदार संघटना आणि फेडरेशन ऑफ फटाके ट्रेडर्सच्या हस्तक्षेप अर्जांना परवानगी दिली.
• 2018 पासूनच्या आधीच्या निर्देशांमुळे प्रदूषणाच्या पातळीत प्रभावी अंमलबजावणी किंवा समाधानकारक घट झालेली नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले.
• न्यायालयाने डिसेंबर 2024 मध्ये जी. एन. सी. टी. डी. ने फटाके फोडण्यावर लावलेली संपूर्ण कायमस्वरूपी बंदी मान्य केली, जी उत्तर प्रदेश आणि हरियाणाच्या काही भागांमध्ये लागू करण्यात आली.
• न्यायालयाने ऑक्टोबर 2025 पासून तात्पुरत्या सवलतीच्या आदेशाचा संदर्भ दिला ज्याने एन. ई. ई. आर. आय.-मान्यताप्राप्त हरित फटाके विशिष्ट कालावधीसाठी (ऑक्टोबर 18-20, 2025), नियुक्त ठिकाणे, क्यू. आर. कोड पडताळणी आणि वेळेचे निर्बंध (सकाळी 6ः00-सकाळी 7ः00 आणि रात्री 8ः00-10:00 दुपारी) यासह कठोर अटींखाली विकण्यास परवानगी दिली.
• न्यायालयाने नमूद केले की 2025 ची शिथिलता हा एक'चाचणी खटला'आणि तात्पुरता उपाय होता.
• प्रभावी अंमलबजावणी किंवा समाधानकारक दस्तऐवज पुरविल्याशिवाय, परिस्थिती सुधारण्याचे प्रयत्न आजपर्यंत यशस्वी झालेले नाहीत, असे निरीक्षण न्यायालयाने नोंदवले.

दस्तऐवजातही

• न्यायालयाने अधोरेखित केले की फटाक्यांपासून तयार होणारे कण पदार्थ (पीएम) काही दिवस वातावरणात राहू शकतात आणि रक्तप्रवाहात प्रवेश करू शकतात, ज्यामुळे आरोग्याचे नुकसान होऊ शकते, विशेषतः मुले, अपंग आणि वृद्ध यासारख्या असुरक्षित गटांना.
• न्यायालयाने दिल्ली-एन. सी. आर. ची भौगोलिक मांडणी नोंदवली, ज्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे वाऱ्याचा कमी वेग आणि तापमानाचा उलट परिणाम, ज्यामुळे प्रदूषण कायम राहते.
• न्यायालयाने म्हटले की बेरियमसह फटाके आणि एन. ई. ई. आर. आय. ने हरित फटाके म्हणून मंजूर न केलेल्या फटाके वापरण्यास परवानगी नाही आणि आढळल्यास ते जप्त करणे आवश्यक आहे.
• न्यायालयाने निर्देश दिले की मालिका (लारी) मध्ये जोडलेल्या फटाक्यांचे उत्पादन किंवा विक्री केली जाणार नाही आणि ई-कॉमर्स नेटवर्कद्वारे विक्री किंवा खरेदी केली जाणार नाही.