2026 च्या नियमांचा मसुदा पी. सी. ए. कायद्यांतर्गत प्राण्यांच्या प्रयोगांचे नियमन करेल.

हा दस्तऐवज मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालयाकडून (पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभाग)'प्राण्यांवरील क्रूरता प्रतिबंध (वैज्ञानिक आणि शैक्षणिक हेतूंसाठी प्राण्यांच्या प्रयोगांचे नियमन) नियम, 2026'चा मसुदा प्रकाशित करणारी अधिसूचना आहे. नागरिकांसाठी हे महत्त्वाचे आहे कारण त्यात परवाना, कल्याणकारी मानके आणि 3 आर तत्त्वासह वैज्ञानिक संशोधनात प्राण्यांच्या वापरासाठी प्रस्तावित नियामक आराखड्याची रूपरेषा आहे.

कोणाची काळजीः हा दस्तऐवज प्राणी प्रयोगांच्या नियंत्रण आणि देखरेखीच्या उद्देशासाठीची समिती (सी. पी. सी. एस. ई. ए.), भारतीय प्राणी कल्याण परिषद (आय. सी. ए. डब्ल्यू.), नोंदणीकृत प्रजननकर्ते, व्यापारी आणि प्रयोगशाळेतील प्राण्यांचे वापरकर्ते, तसेच पृष्ठवंशी प्राण्यांचा समावेश असलेले वैज्ञानिक किंवा शैक्षणिक प्रयोग करणाऱ्या संस्थांशी संबंधित आहे.

काय आहे दस्तऐवज

• नियमांच्या मसुद्याला'प्राण्यांवरील क्रूरता प्रतिबंध (वैज्ञानिक आणि शैक्षणिक हेतूंसाठी प्राण्यांच्या प्रयोगांचे नियमन) नियम, 2026'असे शीर्षक देण्यात आले आहे.
• वैज्ञानिक किंवा शैक्षणिक प्रयोगांमध्ये वापरल्या जाणार्या प्राण्यांच्या संरक्षणाची तरतूद करणे हा या नियमांचा उद्देश आहे.
• नियम 3 आर तत्त्वांची अंमलबजावणी अनिवार्य करतातः बदली (शक्य असल्यास गैर-प्राणी पद्धतींचा वापर करून), कपात (आवश्यक असलेल्या प्राण्यांची किमान संख्या वापरून) आणि सुधारणा (वेदना, त्रास आणि दुःख कमी करणे).
• हे नियम भ्रूण आणि गर्भांसाठी विशिष्ट तरतुदींसह, मासे, उभयचर, सरपटणारे प्राणी, पक्षी आणि सस्तन प्राण्यांसह सर्व पृष्ठवंशीय प्राण्यांना लागू होतात.
• मूलभूत संशोधन, रोग प्रतिबंध/उपचारांसाठी उपयोजित संशोधन, औषधे/अन्न यांची गुणवत्ता चाचणी, संवर्धन आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण यासारख्या उद्देशांसाठी प्रयोगांना परवानगी आहे.
• विशिष्ट अपवादांना अपवाद म्हणून वैज्ञानिक समर्थन आणि सक्षम प्राधिकरणाची मंजुरी आवश्यक असल्याने संरक्षित वन्य प्राणी आणि अमानवीय नरवानर प्राण्यांचा वापर सामान्यतः प्रतिबंधित आहे.
• हे नियम'सी. पी. सी. एस. ई. ए.','आय. सी. ए. डब्ल्यू.','ब्रीडर्स','ट्रेडर्स','युजर्स','इन्व्हेसिव्ह एक्सपेरिमेंट्स'आणि'नॉन-इन्व्हेसिव्ह एक्सपेरिमेंट्स'यासह प्रमुख संज्ञा परिभाषित करतात.
• मसुदा नियमांवरील आक्षेप सी. पी. सी. एस. ई. ए. च्या सचिवांकडे अधिकृत राजपत्रात प्रकाशित झाल्यापासून तीन दिवसांच्या आत सादर करणे आवश्यक आहे.

दस्तऐवजातही

• हा दस्तऐवज 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी भारताच्या राजपत्रात (असाधारण) प्रकाशित झालेल्या अधिसूचनेचा मसुदा आहे.
• हे नियम'प्राण्यांवरील प्रयोगांचे नियंत्रण आणि पर्यवेक्षण नियम, 1968'आणि'प्राण्यांवरील संशोधन आणि प्रयोगांचे नियमन (नियंत्रण आणि पर्यवेक्षण) नियम, 1998'यांना मागे टाकतात.
• वेदना किंवा वेदना टाळण्यासाठी वेदनाशामक किंवा भूलभुलैय्येचा वापर केला तरी प्रयोगांसाठी प्राण्यांचा वापर त्यांना नियमांच्या कक्षेतून वगळत नाही, असे नियम स्पष्ट करतात.
• प्रयोग पूर्ण होईपर्यंत आणि प्राण्याची मानवी हत्या होईपर्यंत किंवा त्याला योग्य निवासस्थानात किंवा वन्यजीव अभयारण्यात सोडल्या जाईपर्यंत हे नियम लागू होतात.