भारतातील कामगारांना'सर्वात कमी पगार, सर्वात कमी काळजी'- दिल्ली उच्च न्यायालय

229/2005) भारतीय दंड संहितेच्या कलम 307 अंतर्गत खुनाच्या प्रयत्नासाठी अपीलकर्त्याला दोषी ठरवण्याविषयी. हे नागरिकांसाठी महत्त्वाचे आहे कारण ते खुनाच्या प्रयत्नांच्या प्रकरणांमध्ये'हेतू'निर्धारित करण्यासाठी कायदेशीर मानके स्पष्ट करते आणि त्यात शारीरिक मजुरांच्या सामाजिक दुर्लक्षावरील न्यायिक निरीक्षणांचा समावेश आहे.

कोणाची काळजीः हा निकाल अपीलकर्ता (वीर पाल), राज्य (प्रतिवादी), पीडित (राजिंदर कुमार) आणि सामान्य जनतेशी आयपीसी कलम 307 चा कायदेशीर अर्थ आणि समाजातील मजुरांच्या स्थितीशी संबंधित आहे.

काय आहे दस्तऐवज

• न्यायमूर्ती विमल कुमार यादव यांच्या अध्यक्षतेखालील दिल्ली उच्च न्यायालयाने 18 सप्टेंबर 2026 रोजी हा निर्णय दिला.
• या प्रकरणात 17.03.2002 वरील एका घटनेचा समावेश आहे, ज्यात अपीलकर्त्याने पीडितेवर'रॅपी'(मोचक कापण्याचे साधन) वापरून हल्ला केला, ज्यामुळे चेहरा/गालापासून छातीपर्यंत दुखापत झाली.
• ट्रायल कोर्टाने यापूर्वी अपीलकर्त्याला आयपीसी कलम 307 (हत्येचा प्रयत्न) अंतर्गत दोषी ठरवले होते आणि त्याला 5 वर्षांच्या कठोर कारावासाची आणि 1000 रुपयांच्या दंडाची शिक्षा सुनावली होती.
• अपीलकर्त्याने युक्तिवाद केला की हे कृत्य पूर्वचिंतन न करता किंवा मारण्याच्या हेतूशिवाय क्षणाक्षणाला होणारी प्रतिक्रिया होती, असे सुचवत आरोप आय. पी. सी. चे कलम 326 (स्वेच्छेने दुखापत करणे) पर्यंत कमी केला पाहिजे.
• न्यायालयाने सर्वोच्च न्यायालयाच्या उदाहरणांचा (हरि सिंग विरुद्ध सुखबीर सिंग, मध्य प्रदेश राज्य विरुद्ध सलीम, सुरिंदर सिंग विरुद्ध राज्य आणि अमित राणा विरुद्ध हरियाणा राज्य) हवाला देत हे सिद्ध केले की आय. पी. सी. च्या कलम 307 अंतर्गत दोषी ठरवणे हे आरोपीच्या हेतूवर किंवा ज्ञानावर अवलंबून असते, दुखापतीची तीव्रता किंवा विशिष्ट हेतू असणे आवश्यक नसते.
• न्यायालयाने नमूद केले की उद्देश ही एक अमूर्त संकल्पना आहे जी शस्त्राचे स्वरूप, लक्ष्यित शरीराचा भाग आणि कृतीची पद्धत यासारख्या परिस्थितींमधून गोळा केली जाते.

दस्तऐवजातही

• भारतातील कामगारांना'कमी पगार मिळतो, कमी काळजी घेतली जाते आणि कमी त्रास दिला जातो'आणि पाश्चिमात्य जगाच्या तुलनेत समाज त्यांच्या कामाला महत्त्व देण्यात अपयशी ठरला आहे, असे नमूद करून या निकालाची सुरुवात होते.
• ही घटना घडली तेव्हा पीडित राजिंदर कुमार हा चांदनी चौक येथील लाजपत राय मार्केट येथील त्याच्या दुकानाच्या व्हरांड्यात झोपलेला मजूर होता.
• न्यायालयाने यावर भर दिला की'हेतू'हा'हेतू'पेक्षा वेगळा आहे आणि आय. पी. सी. च्या कलम 307 अंतर्गत हत्येच्या प्रयत्नाचा आरोप सिद्ध करण्यासाठी अपरिहार्य आवश्यकता नाही.