वनजमिनीच्या नुकसानीसाठी अपुरी म्हणून समितीने ₹15 लाखांची नुकसान भरपाई जाहीर केली

कोणाची काळजीः हा अहवाल एल. ए. आर. आर. कायद्यासाठी जबाबदार असलेले मंत्रालय (ग्रामीण विकास मंत्रालय किंवा जमीन संपादनाची देखरेख करणारे संबंधित केंद्रीय मंत्रालय म्हणून सूचित) आणि भूसंपादनामुळे प्रभावित जनता, विशेषतः आदिवासी समुदाय, अनुसूचित भागातील रहिवासी आणि जमीन आणि उपजीविका गमावणारी कुटुंबे यांच्याशी संबंधित आहे.

समितीला काय आढळले?

• ग्रामसभेची संमती अनेकदा केवळ औपचारिकता म्हणून घेतली जाते असे निरीक्षण समितीने नोंदवले आणि केवळ अनुसूचित क्षेत्रांमध्येच नव्हे, तर सर्व भूसंपादनासाठी ती अनिवार्य करण्याची शिफारस केली, ज्यात सामुदायिक हितसंबंधांशी जुळवून न घेणाऱ्या प्रस्तावांवर नकाराधिकार असेल.
• समितीने सामाजिक परिणाम मूल्यांकन (एस. आय. ए.) शिफारशी बंधनकारक करण्याची शिफारस केली, हे लक्षात घेऊन की हा कायदा अधिग्रहण करण्यापूर्वी एस. आय. ए. अभ्यास अनिवार्य करतो.
• पुनर्वसनाबाबत समितीने जमिनीच्या बदल्यात निकृष्ट दर्जाचे पर्याय, मूलभूत सेवांचा अभाव असलेल्या पुनर्वसनाच्या वसाहती आणि रोजगाराच्या वचनबद्धतेची पूर्तता न करणे ह्यांवर भर दिला. कार्यरत सेवांसह पुनर्वसन स्थळे तयार होईपर्यंत जमिनीवर कब्जा करण्यास बंदी घालण्याची शिफारस केली.
• राष्ट्रीय देखरेख समितीने (एन. एम. सी.) केन-बेतवा आणि पोलावरम सारख्या प्रकल्पांसाठीच्या तक्रारी कमी केल्या नाहीत आणि एन. एम. सी. ला हस्तक्षेप करण्यासाठी, देखरेख मार्गदर्शक तत्त्वे स्थापित करण्यासाठी आणि केंद्रीकृत तक्रार निवारण पोर्टल स्थापन करण्यासाठी अधिकार देण्याची शिफारस समितीने केली.
• समितीने नुकसानभरपाई कमी करण्यासाठी जमिनीचे चुकीचे वर्गीकरण (ग्रीनफिल्ड हे ब्राऊनफिल्ड म्हणून, ग्रामीण हे शहरी म्हणून) ओळखले आणि मंत्रालयाला मनमानी धर्मांतर प्रतिबंधित करण्यासाठी आणि अधिकाऱ्यांशी छेडछाड करणाऱ्यांवर दंड लागू करण्यासाठी केंद्रीय देखरेख यंत्रणा स्थापन करण्याची शिफारस केली.
• अनुसूचित क्षेत्रांमध्ये, समितीने जमिनीचे अवमूल्यन, विलंबित ग्रामसभेचे सल्लामसलत आणि अनुपालन प्रमाणपत्रांचे यांत्रिक वितरण यासारख्या कमतरतांची नोंद केली. प्रक्रियात्मक अनुपालनावर देखरेख ठेवणे, बाजारभाव पारदर्शकपणे उघड करणे आणि पूर्ण पुनर्वसन वितरण होईपर्यंत ताब्यात घेण्यास बंदी घालणे अशी शिफारस केली.
• आदिवासी भागांसाठी, समितीने कालबाह्य झालेले वर्तुळ दर, सामुदायिक संसाधनांचा बहिष्कार आणि देयकांना होणारा विलंब यांचा हवाला दिला. जमिनीच्या मूल्याच्या पलीकडे'उपजीविकेचे मूल्य'मोजणे, स्वतंत्र मूल्यांकनकर्त्यांचा वापर करून वर्तुळ दर अद्ययावत करणे आणि देयक विलंबासाठी अनुक्रमित व्याज प्रदान करणे अशी शिफारस केली.
• समितीने एल. ए. आर. आर. कायदा पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तार) कायदा, 1996 (पेसा) सह संरेखित करण्यावर भर दिला, ज्यामध्ये ग्रामसभेची संमती आणि आदिवासी संस्कृतीत अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्याची शिफारस केली गेली.
• वन हक्क कायदा (एफ. आर. ए.), 2006 चे उल्लंघन करून अनेकदा वनजमीन अधिग्रहित केली जाते आणि बाधित कुटुंबांना अपुरी नुकसानभरपाई (सुमारे 15 लाख रुपये) मिळते, असे निरीक्षण समितीने नोंदवले. एफ. आर. ए. च्या तरतुदी एल. ए. आर. आर. मध्ये समाकलित करण्याची आणि नुकसानभरपाईमध्ये सामुदायिक वन संसाधन हक्कांचा समावेश करण्याची शिफारस समितीने केली.

दस्तऐवजातही

• समितीने नमूद केले की वन जमीन अधिग्रहणातील बाधित कुटुंबांना जमीन आणि उपजीविकेचे नुकसान होऊनही अनेकदा सुमारे 15 लाख रुपयांची अपुरी भरपाई मिळते.
• कार्यरत सेवांसह पुनर्वसन स्थळे तयार होईपर्यंत जमिनीचा ताबा घेऊ देऊ नये, अशी शिफारस समितीने केली.
• सामुदायिक हितसंबंधांशी सुसंगत नसलेल्या भूसंपादनाच्या प्रस्तावांवर ग्रामसभेला नकाराधिकार देण्याची शिफारस समितीने केली.