55, 887 पीएम-विद्यालक्ष्मी कर्जांपैकी 21,967 कर्जांचे वाटप झाले, इतर रखडले

कोणाची काळजीः शिक्षण मंत्रालय (विशेषतः उच्च शिक्षण विभाग), भारतीय रिझर्व्ह बँक (आरबीआय), वित्तीय सेवा विभाग आणि शैक्षणिक कर्ज देणाऱ्या बँका. प्रभावित लोकांमध्ये उच्च शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा, विशेषतः वंचित वर्गातील, ग्रामीण पार्श्वभूमीतील आणि पहिल्यांदाच कर्ज घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे.

समितीला काय आढळले?

• एकूण कर्ज 1 लाख 37 हजार कोटी रुपयांपर्यंत वाढले असले तरी, सक्रिय शैक्षणिक कर्जाची संख्या 2014 मधील 23 लाखांवरून 2025 मध्ये 21 लाखांवर घसरल्याचे समितीने निरीक्षण नोंदवले, जे सुलभता कमी झाल्याचे दर्शवते.
• समितीने कर्ज मंजूर करण्यासाठी दारिद्र्य रेषेखालील विद्यार्थ्यांना प्राधान्य देण्याची शिफारस केली आणि वंचित आणि ग्रामीण विद्यार्थ्यांमध्ये व्याजदर सवलतीच्या योजनांविषयी कमी जागरूकता असल्याचे नमूद केले.
• एकसमान, वाजवी व्याज दर निश्चित करण्यासाठी समितीने उच्च शिक्षण विभागाला आरबीआय आणि वित्तीय सेवा विभागाशी सहकार्य करण्याची शिफारस केली, सध्याचे दर 7.5 ते 15 टक्क्यांच्या दरम्यान आहेत.
• वाढत्या शैक्षणिक खर्चाला प्रतिबिंबित करण्यासाठी समितीने तारण-मुक्त कर्ज मर्यादा (2010 पासून अपरिवर्तित) आणि प्राधान्य क्षेत्राच्या कर्ज मर्यादेत (2020 पासून अपरिवर्तित) सुधारणा करण्याची शिफारस केली.
• विनामूल्य शिधापत्रिका मिळवणाऱ्या कुटुंबांना सिबिल स्कोअर आवश्यकतांमधून सूट देण्याची आणि पत मॉडेल आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांशी भेदभाव करत नाहीत हे सुनिश्चित करण्यासाठी नियतकालिक स्वतंत्र लेखापरीक्षण करण्याची शिफारस समितीने केली.
• फेब्रुवारी ते ऑगस्ट 2025 दरम्यान अनेक बँकांनी एकही अर्ज मंजूर केला नसल्याचे लक्षात घेऊन समितीने पीएम-विद्यालक्ष्मी योजनेचा विस्तार 902 निर्दिष्ट उच्च शिक्षण संस्थांच्या पलीकडे असलेल्या संस्थांना समाविष्ट करण्यासाठी आणि वेळेवर मंजुरी आणि वितरणासाठी कठोर मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करण्याची शिफारस केली.
• समितीने स्थगितीचा कालावधी एका वर्षावरून दोन वर्षांपर्यंत वाढवण्याची आणि उत्पन्न-आधारित हप्त्यांच्या परतफेडीच्या मॉडेल्सना परवानगी देण्याची शिफारस केली.
• समितीने आरबीआयच्या लोकपाल मंचासह एक समर्पित विद्यार्थी तक्रार पोर्टल स्थापन करण्याची आणि विद्यार्थ्यांना तांत्रिक सहाय्य प्रदान करण्यासाठी प्रत्येक बँक शाखेत एक नोडल अधिकारी नियुक्त करण्याची शिफारस केली.

दस्तऐवजातही

• फेब्रुवारी ते ऑगस्ट 2025 दरम्यान, पीएम-विद्यालक्ष्मी योजनेंतर्गत 55,887 अर्जांपैकी 21,967 वितरित करण्यात आले आणि अनेक बँकांनी एकही अर्ज मंजूर केला नव्हता.
• तारण-मुक्त शैक्षणिक कर्जाच्या मर्यादेत 2010 पासून सुधारणा करण्यात आलेली नाही आणि खर्च वाढूनही 2020 पासून प्राधान्य क्षेत्र कर्जांतर्गत मर्यादेत सुधारणा करण्यात आलेली नाही.
• सध्या शैक्षणिक कर्जावरील व्याजदर 7.5 ते 15 टक्क्यांच्या दरम्यान आहेत.