आर्थिक सर्वेक्षण 2025-26

हा दस्तऐवज अर्थमंत्र्यांनी संसदेत सादर केलेल्या आर्थिक सर्वेक्षण 2025-26 चा सारांश देतो, ज्यामध्ये भारतीय अर्थव्यवस्था, सरकारी वित्त आणि कृषी, उद्योग आणि सेवा यासारख्या प्रमुख क्षेत्रांच्या स्थितीचे मूल्यांकन केले जाते. हे नागरिकांसाठी महत्त्वाचे आहे कारण त्यात आर्थिक वाढ, चलनवाढ, रोजगाराचे कल आणि आगामी वर्षांसाठी धोरणात्मक प्राधान्यांचे सरकारचे मूल्यांकन केले जाते.

हा दस्तऐवज अर्थ मंत्रालय (विशेषतः आर्थिक सर्वेक्षण) आणि सामान्य जनतेशी संबंधित आहे, ज्यात घरे, व्यवसाय, शेतकरी, गिग कामगार आणि राज्य सरकारांचा समावेश आहे, कारण त्यात स्थूल आर्थिक निर्देशक, वित्तीय धोरणे आणि त्यांच्या उपजीविकेवर परिणाम करणारी क्षेत्र-विशिष्ट आव्हाने आणि गुंतवणूक यांचा तपशील आहे.

• देशांतर्गत मागणी आणि खाजगी अंतिम उपभोग खर्चामुळे चालणाऱ्या'2026-27'साठी जी. डी. पी. वाढीचा अंदाज 6.8 ते 7.2 टक्के असून'2025-26'चा अंदाज 7.4 टक्के आहे.
• किरकोळ चलनवाढ 2025-26 मध्ये (एप्रिल-डिसेंबर) 1.7 टक्क्यांपर्यंत घसरली, जी 2024-25 मध्ये 4.6 टक्के होती, प्रामुख्याने अन्नधान्याच्या कमी किंमतींमुळे, जरी आधारभूत धातूच्या किंमती आणि चलनाच्या घसरणीमुळे आव्हाने कायम आहेत.
• वित्तीय तूट जी. डी. पी. च्या 4.5 टक्क्यांपेक्षा कमी ठेवण्याचे केंद्र सरकारचे उद्दिष्ट आहे आणि एफ. आर. बी. एम. कायद्यानुसार 2031 पर्यंत वार्षिक वित्तीय तुटीचे उद्दिष्ट कर्ज-ते-जी. डी. पी. गुणोत्तर उद्दिष्टाकडे वळले आहे.
• कृषी क्षेत्राचा विकास खंडित भूसंपत्ती, अपुऱ्या पायाभूत सुविधा आणि हवामान बदलामुळे मर्यादित आहे; प्राधान्यांमध्ये उत्पादकता सुधारणे, संशोधन आणि विकास आणि हवामान लवचिकता यांचा समावेश आहे.
• औद्योगिक वाढीसाठी आयातीच्या पर्यायातून प्रमाण आणि जागतिक मूल्य साखळी एकत्रीकरणाकडे बदल करणे आवश्यक आहे; राष्ट्रीय संशोधन आणि विकास खर्च जीडीपीच्या 0.64% वर अपुरा म्हणून नोंदवला गेला आहे, ज्यामध्ये संशोधन आणि विकासातील खाजगी गुंतवणूक वाढवण्याची शिफारस केली आहे.
• रोजगार निर्देशक 2023-24 मध्ये बेरोजगारीचा दर 3.2% दर्शवतात, परंतु सर्वेक्षणात जनसांख्यिकीय लाभासाठी दर्जेदार नोकऱ्या आणि उद्योग-चालित कौशल्याच्या गरजेवर भर देण्यात आला आहे.
• ए. आय. चा अवलंब केल्याने कामगार-समृद्ध अर्थव्यवस्थेत उत्पादकता लाभ आणि रोजगार यांच्यातील तणाव निर्माण होतो; सर्वेक्षणात सीमा-स्तरीय मॉडेल विकासाची नक्कल करण्यापेक्षा अनुप्रयोग-आधारित नवकल्पना, मुक्त प्रणाली आणि क्षेत्र-विशिष्ट मॉडेल्सना प्राधान्य देण्याची शिफारस केली आहे.
• विशेषतः शहरी पायाभूत सुविधा आणि एम. एस. एम. ई. सारख्या क्षेत्रांमध्ये, अपुरी देशांतर्गत संसाधने आणि हवामान वित्तविषयक अडथळ्यांमुळे हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यात अडथळा येतो.
• शहरीकरणाची आव्हाने जमीन, गृहनिर्माण आणि हालचालींमधील पुरवठ्याच्या बाजूच्या अडथळ्यांमुळे, तसेच विभागलेले नगरपालिका प्रशासन आणि शहरांसाठी मर्यादित वित्तीय स्वायत्ततेमुळे उद्भवतात.

ए. आय. ने दस्तऐवजातून लिहिलेले आणि त्याच्या विरुद्ध तपासलेले. खाली दिलेले मूळ अधिकृत आहे.

मूळ दस्तावेज