जल जीवन अभियानः ग्राम पंचायतींच्या मर्यादित भूमिकेमुळे समाजाच्या मालकीचे नुकसान होते

जलजीवन अभियानाची (जेजेएम) अंमलबजावणीची सध्याची स्थिती, पायाभूत सुविधांची गुणवत्ता आणि आर्थिक अनियमितता, अधिकारी आणि कंत्राटदारांविरुद्ध केलेल्या दंडात्मक कारवाई आणि निधी वाटपाच्या स्थितीसंबंधीच्या तक्रारींच्या तपासाचा तपशील या प्रश्नात जलशक्ती मंत्रालयाला विचारण्यात आला. जलशक्ती मंत्रालयाने प्रतिसाद दिला.

विचारले आणि उत्तर दिलेः विचारलेः श्री विजय कुमार हंसदक; उत्तर दिलेः जलशक्ती मंत्रालय (मंत्री सी. आर. पाटील)

काय म्हणाले सरकार

• 18.07.2026 पर्यंत, 15.89 कोटींहून अधिक (82.09%) ग्रामीण घरांमध्ये नळाद्वारे पाण्याची जोडणी आहे.
• राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांना आर्थिक अनियमितता आणि कामांच्या निकृष्ट दर्जाबाबत एकूण 18,790 तक्रारी प्राप्त झाल्या.
• 635 विभागीय अधिकारी, 1,020 कंत्राटदार आणि 155 तृतीय पक्ष तपासणी संस्थांविरुद्ध (टी. पी. आय. ए.) कारवाई करण्यात आली.
• दंडात्मक कारवाईत निलंबन, काळ्या यादीत टाकणे, करार संपुष्टात आणणे, बंदी घालणे आणि सूचीतून काढून टाकणे यांचा समावेश होता.
• केंद्रीय नोडल अधिकारी (सी. एन. ओ.) आणि तांत्रिक पथकांद्वारे जे. जे. एम.-आय. एम. आय. एस. सोबत एकत्रित केलेल्या डिजिटल मूल्यांकन चौकटीचा वापर करून जमिनीची पडताळणी करण्यात आली.
• निष्कर्षांनी सूचित केले की सी. पी. एच. ई. ई. ओ. च्या निकषांपासूनच्या विचलनांमुळे राज्य-विशिष्ट धोरणांमुळे तांत्रिकदृष्ट्या विसंगत रचना आणि अवास्तवपणे उच्च प्रकल्प खर्च झाला.
• जेजेएम 2 ऑपरेशनल मार्गदर्शक तत्त्वे योजनेच्या प्रकारावर आधारित आगाऊ भरणा पद्धतीद्वारे किंवा परतफेड पद्धतीद्वारे केंद्रीय सहाय्य जारी करण्याची तरतूद करतात.

दस्तऐवजातही

• उत्तरात असे म्हटले आहे की'पाणी'हा राज्याचा विषय आहे आणि तक्रारी राज्य/केंद्रशासित प्रदेश स्तरावर हाताळल्या जातात, याचा अर्थ केंद्र सरकार या तक्रारींना थेट हाताळत नाही.
• कृती अहवाल प्रलंबित असलेल्या विशिष्ट राज्यांसाठी निधी थांबवण्यात आला आहे, गोठवण्यात आला आहे किंवा पुनर्रचना करण्यात आली आहे की नाही हे उत्तर स्पष्टपणे सांगत नाही, परंतु त्याऐवजी जेजेएम 2 अंतर्गत प्रमाणित निधी पद्धतींचे वर्णन करते.
• ग्राम पंचायतींचा मर्यादित सहभाग आणि सार्वजनिक आरोग्य अभियांत्रिकी विभागांना स्पष्ट निर्देशांचा अभाव यामुळे सामुदायिक मालकीवर विपरित परिणाम झाला आहे, असे उत्तर नोंदवते.