જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્વસન કાયદો, 2013-અમલીકરણ અને અસરકારકતા

ગ્રામીણ વિકાસ અને પંચાયતી રાજ પરની સ્થાયી સમિતિએ જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્વસન અધિનિયમ, 2013 (એલ. એ. આર. આર. અધિનિયમ) માં વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાના અધિકારના અમલીકરણ અને અસરકારકતાની તપાસ કરી હતી. આ કાયદો નાગરિકો માટે મહત્ત્વનો છે કારણ કે આ કાયદો જાહેર યોજનાઓ માટે જમીન કેવી રીતે હસ્તગત કરવામાં આવે છે અને અસરગ્રસ્ત સમુદાયોને કેવી રીતે વળતર આપવામાં આવે છે અને પુનર્વસન કરવામાં આવે છે તેનું સંચાલન કરે છે.

આ અહેવાલ એલ. એ. આર. આર. અધિનિયમ (ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય અથવા જમીન સંપાદનની દેખરેખ રાખતું સંબંધિત કેન્દ્રીય મંત્રાલય) માટે જવાબદાર મંત્રાલય અને જમીન સંપાદનથી અસરગ્રસ્ત લોકો, ખાસ કરીને આદિવાસી સમુદાયો, અનુસૂચિત વિસ્તારના રહેવાસીઓ અને જમીન અને આજીવિકા ગુમાવતા પરિવારો સાથે સંબંધિત છે.

• સમિતિએ અવલોકન કર્યું હતું કે ગ્રામ સભાની સંમતિ ઘણીવાર માત્ર ઔપચારિકતા તરીકે મેળવવામાં આવે છે અને તેને તમામ જમીન સંપાદન માટે ફરજિયાત બનાવવાની ભલામણ કરી હતી, માત્ર અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં જ નહીં, સામુદાયિક હિતો સાથે સંરેખિત ન હોય તેવી દરખાસ્તો પર વીટો પાવર સાથે.
• સમિતિએ સામાજિક અસર મૂલ્યાંકન (એસ. આઈ. એ.) ની ભલામણોને બંધનકર્તા બનાવવાની ભલામણ કરી હતી, અને નોંધ્યું હતું કે આ કાયદો સંપાદન પહેલાં એસ. આઈ. એ. અભ્યાસને ફરજિયાત બનાવે છે.
• પુનર્વસનના સંદર્ભમાં, સમિતિએ જમીન-માટે-જમીન વિકલ્પોની નબળી ગુણવત્તા, મૂળભૂત સેવાઓનો અભાવ ધરાવતી પુનર્વસન વસાહતો અને અપૂર્ણ રોજગાર પ્રતિબદ્ધતાઓ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેણે કાર્યરત સેવાઓ સાથે પુનર્વસન સ્થળો તૈયાર ન થાય ત્યાં સુધી જમીનના કબજા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી હતી.
• સમિતિએ નોંધ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય દેખરેખ સમિતિ (એન. એમ. સી.) એ કેન-બેતવા અને પોલાવરમ જેવી પરિયોજનાઓ માટે ફરિયાદોમાં ઘટાડો કર્યો નથી અને એન. એમ. સી. ને હસ્તક્ષેપ કરવા, દેખરેખ માર્ગદર્શિકા સ્થાપિત કરવા અને કેન્દ્રિય ફરિયાદ નિવારણ પોર્ટલની સ્થાપના કરવા માટે સશક્ત બનાવવાની ભલામણ કરી હતી.
• સમિતિએ વળતર ઘટાડવા માટે જમીનના ખોટા વર્ગીકરણ (ગ્રીનફિલ્ડને બ્રાઉનફિલ્ડ તરીકે, ગ્રામીણને શહેરી તરીકે) ની ઓળખ કરી હતી અને મંત્રાલયને મનસ્વી ધર્માંતરણ પર પ્રતિબંધ મૂકવા અને અધિકારીઓની હેરફેર સામે દંડ લાગુ કરવા માટે કેન્દ્રીય દેખરેખ તંત્ર સ્થાપિત કરવાની ભલામણ કરી હતી.
• અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં, સમિતિએ જમીનનું ઓછું મૂલ્યાંકન, વિલંબિત ગ્રામ સભા પરામર્શ અને પાલન પ્રમાણપત્રો યાંત્રિક રીતે જારી કરવા સહિતની ખામીઓની નોંધ લીધી હતી. તેણે પ્રક્રિયાગત પાલન પર દેખરેખ રાખવાની, બજાર મૂલ્યની પારદર્શક જાહેરાત કરવાની અને સંપૂર્ણ પુનર્વસન વિતરણ ન થાય ત્યાં સુધી કબજા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી હતી.
• આદિવાસી વિસ્તારો માટે, સમિતિએ જૂના વર્તુળ દર, સામુદાયિક સંસાધનોને બાકાત રાખવા અને ચૂકવણીમાં વિલંબનો હવાલો આપ્યો હતો. તેણે જમીનના મૂલ્યથી આગળ'આજીવિકા મૂલ્ય'ની ગણતરી કરવાની, સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકનકારોનો ઉપયોગ કરીને વર્તુળ દરને અપડેટ કરવાની અને ચુકવણીમાં વિલંબ માટે અનુક્રમિત વ્યાજ પ્રદાન કરવાની ભલામણ કરી હતી.
• સમિતિએ એલ. એ. આર. આર. અધિનિયમને પંચાયત (અનુસૂચિત ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરણ) અધિનિયમ, 1996 (પેસા) સાથે સંરેખિત કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં ગ્રામ સભાની ફરજિયાત સંમતિ અને આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં અધિકારીઓને તાલીમ આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
• સમિતિએ અવલોકન કર્યું હતું કે ઘણીવાર વન અધિકાર અધિનિયમ (એફ. આર. એ.), 2006નું ઉલ્લંઘન કરીને વન જમીન હસ્તગત કરવામાં આવે છે, જેમાં અસરગ્રસ્ત પરિવારોને અપૂરતું વળતર (આશરે 15 લાખ રૂપિયા) મળે છે. તેણે એલ. એ. આર. આર. સાથે એફ. આર. એ. ની જોગવાઈઓને એકીકૃત કરવાની અને વળતરમાં સામુદાયિક વન સંસાધન શીર્ષકનો સમાવેશ કરવાની ભલામણ કરી હતી.

એ. આઈ. દ્વારા દસ્તાવેજમાંથી લખાયેલું અને તેની સામે ચકાસાયેલું. નીચેનું મૂળ અધિકૃત છે.

મૂળ દસ્તાવેજ